Inwigilacja środowiska "Spotkań" przez służby specjalne PRL

Niezależne Pismo Młodych Katolików „Spotkania” – idea studentów i młodych pracowników Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego – było kwartalnikiem ukazującym się poza zasięgiem cenzury w latach 1977-1988. Skupiało osoby w różny sposób związane z Kościołem katolickim i ośrodkami inteligencji w Polsce. Lubelskie „Spotkania” posiadały swoje redakcje także w Krakowie i Warszawie, gdzie liczni współpracownicy pisma zabiegali o nowych autorów tekstów i kolportaż. Obok działalności wydawniczej (samo pismo i tzw. Biblioteka „Spotkań” kierowana w Paryżu przez Piotra Jeglińskiego, w ramach której wydawano książki nie posiadające debitu w PRL), inicjatorzy i działacze Niezależnego Pisma Młodych Katolików organizowali spotkania w ramach tzw. Klubu dyskusyjnego. Nie można pominąć faktu, o czym niektórzy historycy i publicyści tematyki tzw. opozycji politycznej w PRL zapominają, że to właśnie środowisko związane ze „Spotkaniami” sprowadziło do Polski pierwszy powielacz spirytusowy, na którym wydrukowano partie „Komunikatów” KOR, a także numery pisma literackiego „Zapis”. W związku z wydawaniem pisma „Spotkania” lubelskie organy bezpieczeństwa PRL podjęły działania mające na celu rozpracowanie osób zaangażowanych w redagowanie, powielanie i kolportowanie wydawnictwa. Szczegółowe przedsięwzięcia operacyjne realizowane były w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania (SOR) o kryptonimie „Redaktorzy”.

Wiedza na temat środowiska Niezależnego Pisma Młodych Katolików jest szerszemu gronu osób praktycznie nieznana. Jak do tej pory nie ukazało się żadne książkowe opracowanie na ten temat. Ukazało się natomiast bardzo dużo książek, czy artykułów na temat innych organizacji antykomunistycznych działających na przełomie lat 70. i 80 w Polsce Ludowej¹. Wkład młodych katolików związanych ze środowiskiem „Spotkań” na drodze ku niepodległej i suwerennej Rzeczpospolitej jest dotychczas niezauważalny przez współczesnych badaczy dziejów najnowszej historii Polski. Brak „Spotkań” na mapie opozycji politycznej w PRL z pewnością nie wypełniają pojedyncze artykuły pamiętnikarskie osób, które tworzyły opozycyjne „Spotkania” jak Janusza Krupskiego², czy też biogramy niektórych ludzi zaangażowanych w ruch antysocjalistyczny z przełomu lat 70. i 80 m.in.: Janusza Bazydło, ks. Stanisława Małkowskiego, Józefa Ruszara, o. Ludwika Wiśniewskiego.³ Także znany badacz dziejów opozycji w latach 1945-1980, Andrzej Friszke, poświęcił w swojej monografii liczącej ponad 500 stron jedynie parę ogólnikowych akapitów o działalności „Spotkań”.⁴  Nieco więcej informacji o aktywności grup antykomunistycznych na Lubelszczyźnie, w tym „Spotkań” przyniosło natomiast opracowanie Marcina Dąbrowskiego, badacza historii „Solidarności”, oparte głównie na relacjach jej uczestników.⁵

Problematyka pisma „Spotkania”, pewne kwestie omawiane na jego łamach, były podejmowane w kilku pracach magisterskich. Jednak dostęp do nich szerszemu gronu osób jest utrudniony ze względu na to, że znajdują się one w archiwach uniwersyteckich i nie były publikowane.⁶ Szczegółowy obraz działalności osób z Niezależnego Pisma Młodych Katolików dał film dokumentalny w reżyserii Henryka Urbanka zrealizowany w 1996 roku pt. „Mieliśmy tylko wolne słowo...”⁷. Zawiera on kilkanaście wypowiedzi byłych redaktorów pisma. Jednak ten film po jednorazowej emisji trafił na archiwalne półki Telewizji Polskiej i dostępny jest praktycznie tylko w postaci kopii VHS u osób zainteresowanych.

Podsumowanie antysocjalistycznej aktywności działaczy Niezależnego Pisma Młodych Katolików o tak wielokierunkowych działaniach jest zadaniem bardzo trudnym. W niniejszym artykule wykorzystano po raz pierwszy na ten temat zbiory z Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Lublinie w tym m.in.: teczki personalne poszczególnych działaczy „Spotkań”⁸ oraz dwa tomy sprawy operacyjnego rozpracowania o kryptonimie „Redaktorzy”, które dają szczegółowy opis metod i form inwigilacji lubelskiego środowiska Niezależnego Pisma Młodych Katolików i doniesienia tajnych współpracowników (dalej: TW)⁹. Informacje o środowisku „Spotkań” autor uzyskał również podczas kwerendy w Archiwum Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Lublinie. Szczególnie istotne tu były, w dużej mierze poufne, „informacje bieżące o nastrojach i sytuacji społeczno-politycznej” Wydziału Polityczno-Organizacyjnego¹⁰, mające charakter teleksu z dzienną wiadomością do władz centralnych, za lata 1977-1981 jak również w nieco mniejszym stopniu „informacje, oceny, analizy, sprawozdania i opracowania wydziału dotyczące problemów młodzieży i organizacji młodzieżowych”¹¹ za rok 1977. Wykorzystano tu także relacje (niepublikowane) poszczególnych działaczy „Spotkań”, co miało być uzupełnieniem i zarazem konfrontacją z materiałami archiwalnymi.

W poniższym studium podjęta została próba przedstawienia różnych form represji zastosowana przez aparat bezpieczeństwa w stosunku do niektórych działaczy lubelskich „Spotkań”. Pominięto warszawskich i krakowskich współpracowników Niezależnego Pisma Młodych Katolików.

____________________
¹ Np. H. Głębocki, Studencki Komitet Solidarności w Krakowie 1977-1980. Zarys działalności, Warszawa 1994; J. Holzer, „Solidarność” 1980-1981. Geneza i historia, Warszawa 1990; J. Holzer, K. Leski, Solidarnośc w podziemiu, Łódź 1990; J.J. Lipski, KOR, Londyn 1983; Niezależny ruch chłopski „Solidarność” w Polsce południowo-wschodniej w latach 1980-1989, Przemyśl 2000; R. Terlecki, Uniwersytet Latający i Towarzystwo Kursów Naukowych 1977-1981, Kraków – Rzeszów 2000; W. Wolski [właśc. A. Friszke], KOR. Ludzie – działania – idee, b.m.w. 1983; R. Zuzowski, Komitet Samoobrony Społecznej KOR. Studium dysydentyzmu i opozycji politycznej w Polsce, Wrocław – Warszawa – Kraków 1996 i inne.
² J. Krupski, Kazali mi nie podskakiwać, oprac. E. Zarzycka, „Gazeta Polska” 47(2000), s. 12-13; Tenże, Wstęp, w: Świadectwa stanu wojennego, t. 2, Warszawa 2001, s. 7-15.
³ Opozycja polityczna w PRL. Słownik biograficzny 1956-1989, red. J. Skórzyński, P. Sowiński, M. Strasz, t.1 i 2, Warszawa 2000 i 2002.
⁴ A. Friszke, Opozycja polityczna w PRL 1945-1980, Londyn 1994, s. 310-312, 513-514.
⁵ M. Dąbrowski, Lubelski Lipiec 1980, Lublin 2000.
⁶  Np. Archiwum Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego: W. Bogaczyk, Problematyka religijna w prasie wychodzącej poza zasięgiem cenzury w latach 1979-1980 (praca opublikowana w 1990 roku); P. Gulbicki, Nurt laicki w polskiej opozycji demokratycznej w latach 1976-1980; M. Sztuba-Urbańska, Problem nienawiści i zniewolenia w niezależnym kwartalniku „Spotkania”; M. Czech, Środowisko Niezależnego Pisma Młodych Katolików „Spotkania” w latach 1977-1981.
⁷ Henryk Urbanek, „Mieliśmy tylko wolne słowo...”. Film zrealizowany przez TVP w 1996 roku,(w zbiorach autora).
⁸  Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Lublinie (dalej: AIPNOL), Janusz Bazydło, sygn. 011/407; Wojciech Butkiewicz, sygn. 020/606 (II 10069); Adam Konderak, sygn. 011/408 (III 4888); Janusz Krupski (akta internowanego), sygn. 23/166 (35/82); Krzysztof Paczuski, sygn. 020/608; Michał Zulauf, sygn. 020/668 (II 10354) i sygn. 0229/800 (II 10254), (mikrofilm z 1987 roku nie zawiera wszystkich dokumentów z wersji pierwotnej akt).
⁹ AIPNOL, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Redaktorzy”, t. 1 i 2, sygn. 020/746 (II 10595).
¹⁰ Archiwum Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Lublinie (dalej: AKWPZPRwL), Informacje bieżące o nastrojach i sytuacji społeczno-politycznej za lata 1977-1981, sygn. 100/VII/31, t. 8-35.
¹¹ AKWPZPRwL, Informacje, oceny, analizy, sprawozdania i opracowania wydziału dotyczące problemów młodzieży i organizacji młodzieżowych, sygn. 100/VII/22, t. 3.