Brama Grodzka zwana Bramą Żydowską, jest jednym z pierwszych murowanych elementów obwarowań miasta wybudowanych w 1342 roku po zezwoleniu Kazimierza Wielkiego. U schyłku XVIII wieku przeprowadzono remont obiektu, którego wykonanie zlecono Dominikowi Merliniemu. Przez wieki Brama Grodzka zwana była także Bramą Żydowską ponieważ była przejściem pomiędzy Starym Miastem a dzielnicą żydowską.

Spis treści Lokalizacja Funkcje Historia budynku Kalendarium Architekt Styl Opis budynku Wnętrze Otoczenie Literatura

Lokalizacja
Brama Grodzka jest jedną z dwu głównych bram miejskich. Usytuowana jest na zamknięciu ulicy Grodzkiej, na wysuniętym cyplu Wzgórza Staromiejskiego. Nie posiada własnego numeru.

 

Funkcje
Brama Grodzka była częścią średniowiecznych obwałowań Lublina. Przebudowa w 1785 roku spowodowała zmianę jej funkcji na mieszkalną i handlową. W 1873 roku Brama stała się własnością prywatną. Po 1944 roku Brama była użytkowana przez Liceum Sztuk Plastycznych, następnie przez Lubelskie Studio Teatralne. Od 1992 roku budynek użytkuje Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”.

Historia budynku

Pobierz Flash Player'a aby obejrzeć film.

Brama Grodzka zwana Bramą Żydowską jest jednym z pierwszych murowanych elementów obwarowań miasta wybudowanych w 1342 roku po zezwoleniu Kazimierza Wielkiego.
Pierwotnie miała około 12 metrów wysokości, była założona na planie czworoboku, jednoprzestrzenna, nie przesklepiona, z otworami o ostrołukowym wykroju. Nad przejazdem bramnym znajdowała się izba straży miejskiej.

W latach 60-tych XVI wieku zostało dobudowane przedbramie, które służyło do podnoszenia drewnianego mostu zwodzonego prowadzącego do Zamku. W latach 80-tych XVI wieku przejazd Bramy został przesklepiony, a następnie nakryty dachem gontowym. Na początku XVII wieku na skutek podmycia wodą runął fragment muru i framugi. Wtedy przebudowano Bramę w budowlę dwukondygnacyjną, nakrytą dwuspadowym dachem, równoległym do przejazdu, od południowego wschodu przylegał do niej dom wrotnego z czasem przerobiony na miejskie stajnie. Jej wygląd znamy m. in. z obrazu z kościoła OO. Dominikanów „Pożar miasta Lublina z 1719 roku” namalowanym około 1740 roku.

U schyłku XVIII wieku na skutek bardzo złego stanu technicznego obiektu działająca w Lublinie Komisja Dobrego Porządku zwróciła się do króla Stanisława Augusta Poniatowskiego o sfinansowanie remontu obiektu. Wykonanie projektu zlecono Dominikowi Merliniemu. W 1785 roku Merlini zmienił bryłę Bramy: zrównał przedbramie i część główną i nakrył je wspólnym dachem dwuspadowym, przebudował parter, gdzie umiejscowił cztery sklepy otwarte do przejazdu. Na piętrze zaprojektował od frontu jeden duży pokój i mały od tyłu, przedzielone sienią i kuchnią. Jednocześnie zmienił przeznaczenie Bramy z funkcji obronnej na mieszkalno-handlową, co niewątpliwie wiązało się z rozwijającą się dzielnicą żydowską. W XIX wieku w kompleks Bramy włączono stajnie przerobione na sklepy poprzez przesklepienie kolebkowe i otwarcie do wnętrza Bramy.

W 1873 roku w drodze licytacji nieruchomość wraz z kamienicami Grodzka 21 i 36 nabył Chaim Kleiman. Rozbudowa kamienic w latach 60-tych i 80-tych XIX wieku spowodowała, że Brama przestała być budynkiem wolnostojącym. Na przełomie XIX i XX wieku nad przejazdem bramnym wybudowano niskie półpiętro oświetlone dużym koszowym oknem, do którego był dostęp z pomieszczeń nad stajniami.

W 1942 roku miał miejsce pożar dachu Bramy. W 1945 roku osunęła się oficyna przylegających budynków. Zniszczeń dopełniło osunięcie się skrajnych oficyn kamienicy Grodzka 36A. W 1945 roku miasto przejęło budynek podobnie jak inne mienie pożydowskie. Projekt renowacji budynku opracował w 1946 roku inż. Zamorowski, jednak zakończenie remontu nastąpiło w 1954 roku. W trakcie prac zlikwidowano wcześniejsze podziały traktowe, tworząc jedno pomieszczenie na piętrze. Obiekt oddano do użytku Liceum Sztuk Plastycznych.

Od 1992 roku budynek użytkuje Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”.

 

Kalendarium
1342 – zezwolenie króla Kazimierza Wielkiego na budowę Bramy Grodzkiej jako elementu obwarowań miasta.
Lata 50-te XVI w. – lubelscy muratorzy: Sebastian Włoch i Suffraganek dokonują niewielkich napraw budynku bramy.
Lata 60-te XVI w. – dobudowa przedbramia.
1572 – murarz Brudny buduje stały, murowany most.
1576 – Stefan Batory zezwala na pobieranie pieniędzy za przejazd przez Bramę co związane było z koniecznością zatrudnienia wrotnego.
Lata 80-te XVI w. – przesklepienie Bramy.
Lata 90-te XVI w. - nakrycie Bramy dachem gontowym.
Początek XVII w. – po runięciu fragmentu muru przebudowa Bramy na dwukondygnacyjną, nakrytą dwuspadowym dachem. Widok Bramy po przebudowie widoczny jest na miedziorycie Hogenberga i Brauna.
Koniec XVIII w. – Komisja Dobrego Porządku stwierdza zły stan techniczny obiektu.
1785 – przebudowa budynku Bramy według projektu Dominika Merliniego.
1866 – wystawienie Bramy Grodzkiej wraz z przyległym od wschodu podwórzem, sklepem, drwalnią i kloaką na licytację.
1873 – nieruchomość, w wyniku trzeciej licytacji nabywa Jakub Kleiman. Później użytkują ją liczni jego spadkobiercy.
1923 – nieruchomość nabywa Perla Goldberg.
1942 – pożar dachu.
1945 – przekazanie budynku Bramy Zarządowi Miejskiemu.
1945 – osunięcie się oficyny.
1946 – inż. Zamorowski przygotowuje projekt renowacji budynku.

1954 – zakończenie remontu i przekazanie go Liceum Sztuk Plastycznych.
1960 – przejęcie budynku Bramy Grodzkiej przez Skarb Państwa.

1992 – rozpoczęcie w budynku Bramy Grodzkiej działalności przez Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”.

1994 – rozpoczęcie remontu Bramy Grodzkiej.

 

Dominik Merlini

 

Styl
Klasycyzm. Cechy klasycystyczne widoczne są w elewacji budynku: boniowanie pierwszych kondygnacji obu elewacji, prostokątne wykroje okien, prostokątny fronton z datą przebudowy i monogramem królewskim, klasycystyczne wazy na bocznych cokołach.

 

Opis budynku
Bryła Bramy jest wynikiem scalenia bramy właściwej i przedbramia oraz włączeniem budynku w ciąg przyległych kamienic.
Elewacja frontowa: Pierwsza kondygnacja z półkoliście zamkniętym przejazdem bramnym, ozdobiona jest boniowaniem. Druga kondygnacja jest trójosiowa, symetryczna, posiada trzy prostokątne otwory okienne. Elewację wieńczy szczyt klasycystyczny. W jego centrum znajduje się płycina z datą przebudowy Bramy, powyżej znajduje się druga płycina z umieszczonym monogramem królewskim. Na bocznych cokołach znajdują się dwie klasycystyczne wazy.

Elewacja tylna: Pierwsza kondygnacja jest znacznie wyższa niż pierwsza kondygnacja elewacji frontowej została ozdobiona boniowaniem analogicznym do boniowania fasady. W drugiej kondygnacji elewacji tylnej znajdują się trzy okna. W zwieńczeniu elewacji trójkątny szczyt z półkoliście zakończonym otworem okiennym.

 

Wnętrze
Przejazd Bramy posiada ścianę dzielącą dawną Bramę i przedbramie, obie części przesklepione są kolebkowo. Po bokach przejazdu znajdują się otwory drzwiowe. Po prawej stronie: do sieni wiodącej do kamienicy Grodzka 21 oraz niższe od nich drzwi w dawnej części przedbramnej; po lewej drzwi do korytarza biegnącego ku klatce schodowej kamienicy Grodzka 36, oraz zamurowane okno i dwa otwory drzwiowe.
Na I piętrze budynku, po przebudowie w 1954 roku znajduje się sala wykorzystywana jako sala widowiskowa. Ponad nią znajduje się jednoprzestrzenny strych.

Otoczenie
Najbliższe otoczenie Bramy stanowią: od strony Starego Miasta budynki kamienic przy ulicy Grodzkiej 19 i 34, od strony Zamku Grodzkiej 36 i 23.