UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii (brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to). Więcej informacji znajdziesz tutaj.
TEATRNN.PL              Zapraszamy na nową stronę Ośrodka "Brama Grodzka - Teatr NN" pod adresem: teatrnn.pl!   
TNN.PL > Pamięć Miejsca  > Historia Lublina i Lubelszczyzny
Lublin 1944 - 1988
Krakowskie Przedmieście, 23 lipca 1981, fot.J.Marcinek

Lublin powojenny to miejsce fascynujące, pełne sprzeczności. Z jednej strony uchodził za kolebkę władzy komunistycznej, z drugiej zaś okazał sie miejscem, z którego promieniowały na całą Polskę inicjatywy opozycyjne. Warto więc obejrzeć Lublin zwiedzając go z naszym Szlakiem Historii Najnowszej.

Spis treści
Polska Lubelska
W czasach stalinizmu
Po odwilży
Szansa na zmiany
Próba sił
Ku wolności


Polska Lubelska
Lublin został wyzwolony spod okupacji niemieckiej jako jedno z pierwszych miast. Z 22 na 23 lipca 1944 r. Armia Radziecka i Ludowa podeszły pod Lublin. Dni te zapisały się tragicznie w historii miasta nie tylko ze względu na walki wyzwoleńcze, ale także z powodu wydarzeń, jakie miały miejsce w hitlerowskim więzieniu na Zamku. Przebywający tam więźniowie zostali wymordowani tuż przed wyzwoleniem miasta. Już 22 lipca odprawiono pod Zamkiem mszę ku czci pomordowanych. Dzień później żołnierze wyzwolili obóz koncentracyjny na Majdanku odkrywając ogrom zbrodni, jaka wydarzyła się kilka kilometrów od miasta. Niemcy kapitulowali w Lublinie 24 lipca 1944 r.
Wraz z Armią Czerwoną do Lublina przybyli członkowie PKWN. Nowa władza uczyniła z Lublina stolicę wyzwalanej Polski- nowej Polski Ludowej.

W czasach stalinizmu
W pierwszych latach okupacji radzieckiej nowa, komunistyczna władza dążyła do zdobycia popularności w społeczeństwie. Nie było to jednak łatwe, ze względu na lojalność Polaków wobec rządu londyńskiego. Choć delegat okręgowy i konspiracyjny wojewoda, Władysław Cholewa został usunięty przez ?oficerów politycznych" z siedziby przy Krakowskim Przedmieściu, jego administracja kontynuowała działalność w gmachu przy ulicy Szopena 7. Władze komunistyczne pod pretekstem rozmów o kompromisie zdradziecko aresztowały przedstawicieli rządu londyńskiego i wywiozły ich w głąb ZSRR. Seria uderzeń NKWD i resortu bezpieczeństwa PKWN zlikwidowała także dowództwo AK.

Miasto powoli odbudowywało się jako ośrodek administracji, gospodarki, kultury i nauki. Wsparcie ideowe dla komunistycznego państwa miało pochodzić m. in. z otworzonego 23 października 1944 r. w Lublinie Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. W 1950 r. rozpoczęto budowę Fabryki Samochodów Ciężarowych i powołano Akademię Medyczną. Już 3 lata później utworzono Wyższą Szkołę Inżynierską (obecna Politechnika Lubelska). Dzięki takim posunięciom władze starały się zapewnić sobie wsparcie nowej inteligencji przeciwko opozycyjnemu KUL-owi. Jednocześnie szykowano się do zorganizowania w Lublinie- ?mieście Manifestu?- obchodów 10- lecia PRL. W 1953 r. zlikwidowano więzienie na Zamku oddając pomieszczenia na cele kulturalne (powstał tam Miejski Dom Kultury), zaś przed Zamkiem zbudowano Plac Zebrań Ludowych będący jedną z najlepszych w Polsce realizacji socrealizmu w architekturze (1954). Miasto rozrastało się. Zaanektowano: Majdanek i resztę wsi Dziesiąta, a pięć lat później ? Lemszczyznę, Bazylianówkę, Ponikwodę, Hajdów, Zadębie, Felin, część Abramowic, Rury Bonifraterskie z Czubami, Rury Jezuickie, Rury Wizytkowskie, Wrotków, Majdan Wrotkowski, Choiny, Czechów, Sławinek, część Sławina, Helenów, Konstantynów i część Węglina.

Mimo wysiłku władz włożonego w kreowanie nowej socjalistycznej rzeczywistości, mieszkańcy miast potrafili wyrazić swoje zdanie co do polityki państwa.
26 maja 1946 odbyła się na Krakowskim Przedmieściu demonstracja, która nie była przewidziana w planach władz komunistycznych. Ogromne tłumy lublinian uczestniczyły w procesji, prowadzonej przez nowego biskupa lubelskiego, Stefana Wyszyńskiego. W czasie wojny lubelskie duchowieństwo poniosło wielkie straty: sufragan biskup Góral zginął w obozie Sachsenhausen, a poprzednik późniejszego ?prymasa tysiącelecia", bp ordynariusz Marian Fulman, więziony w obozie na początku wojny, zmarł w roku 1945. Nowy biskup poprowadził procesję do katedry, gdzie odbył się ingres nowego ordynariusza. W związku ze zbliżającymi się w 1947 r. wyborami do Sejmu Ustawodawczego przeszła przez Lublin fala strajków szkolnych i studenckich. Ważnym momentem w życiu lublinian był także cud w lubelskiej katedrze w lipcu1949 r. Tłumy wiernych paraliżowały ruch miejski, zaś służba bezpieczeństwa posunęła się do szykan i aresztowań. 

Po odwilży

Do najbardziej opozycyjnych manifestacji doszło w październiku 1956 roku, kiedy to ludzie zaczęli protestować przeciwko wydarzeniom w Poznaniu i organizować akcje solidarności z wydarzeniami na Węgrzech.
 
Na fali "odwilży" zaczęły pojawiać się w mieście nowe inicjatywy, które- tak jak chociażby grupa młodych plastyków Zamek, nie poddawały się systemowemu myśleniu dążąc ku nowoczesności.
 

W 1963 r. rozpoczęto budowę osiedla mieszkaniowego im. J. Słowackiego na LSM, według projektu Oskara Hansena.
 
W latach 1967-1973 włączono w obręb miasta m.in. Poczekajkę, Zemborzyce Kościelne i Górne oraz Prawiedniki, a w 1989 r. ? Pliszczyn, Łysaków, Jakubowice Murowane, Świdniczek, Biskupie, Abramowice Kościelne i Prywatne, Głusk, Dominów, Wólkę Abramowicką, Węglinek, Konopnicę, Sławin oraz Wolę Sławińską.
 
 
Wyjątkowe wydarzenia miały miejsce w czerwcu 1966 roku. W tym czasie odbyły się w Lublinie Diecezjalne obchody Milenium Chrztu Polski, których częścią była wizytacja kopii obrazu jasnogórskiego. Aby odciągnąć mieszkańców od udziału w uroczystościach kościelnych, władze miasta zorganizowały w tym samym czasie obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego.
 
Rok 1968 także nie był spokojny. Na marcowe wystąpienia w Pradze i w Warszawie zareagowali studenci lubelscy. 11 marca pod Chatką Żaka miał miejsce spontaniczny wiec, którego uczestnicy udali się w kierunku Krakowskiego Przedmieścia. Pochód zaatakowany został jednak przez służby bezpieczeństwa, uwięzieni uczestnicy poddani represjom, zaś propaganda komunistyczna przedstawiała ich jako działających z podszeptów sił wrogich ludowi. Nie przypadkiem po tych wydarzeniach do wyjazdu z Lublina została zmuszona grupa obywateli narodowości żydowskiej.


W tym czasie częstym gościem w Lublinie był Karol Wojtyła- profesor KUL w latach 1956- 1978, którego wykłady gromadziły rzesze słuchaczy. Na KULu wykładał także prof. Władysław Bartoszewski, który w 1974 r. prowadził wykład monograficzny poświęcony Polskiemu Państwu Podziemnemu w okresie II wojny światowej. To z jego inspiracji zrodził się pomysł na zorganizowanie w Lublinie podziemnej drukarni. Podjęli się tego m. in. Janusz Krupski i Bogdan Borusewicz, którzy dzięki sprowadzonemu na początku 1976 r. powielaczowi rozpoczęli wydawanie ulotek i pism podziemnych. Tak narodził się lubelski niezależny ruch wydawniczy, z którego wyszły m. in. pisma ?Spotkania? i ?Miesiące?.

Szansa na zmiany
Lubelszczyzna kojarzona była raczej ze spokojem i pewną uległością wobec władz, która czuła się w mieście Manifestu PKWN dość pewnie. Jednak wydarzenia z początku lipca 1980 r. zaskoczyły wszystkich- nie wyłączając ich uczestników. 8 lipca 1980 roku, w świdnickiej Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego rozpoczął się strajk. 16 lipca do strajku dołączyła Lokomotywownia Pozaklasowa w Lublinie, a do 20 lipca strajki zorganizowane zostały w większości lubelskich zakładów. Pracownicy nie wychodzili na ulice i nie organizowali żadnych protestów na terenie miasta, dzięki czemu uniknięto konfrontacji ulicznych ze służbami bezpieczeństwa. Wydarzenia Lubelskiego Lipca zakończyły się rozmowami z władzą i podpisaniem porozumień- podobnie jak miesiąc później w Gdańsku. W lipcu 1980 roku na Lubelszczyźnie przełamano barierę strachu i pokazano, że można się porozumieć z władzami państwowymi bez rozlewu krwi. Latem 1981 KUL nadał doktorat honoris causa ?niepokornemu" Czesławowi Miłoszowi, a na spotkanie z poetą przybył również Lech Wałęsa. Ich obecność na KUL cieszyła się dużym zainteresowaniem.

Próba sił
Jednak nadzieje na stały dialog z władzą okazały się płonne. W nocy z 12 na 13 grudnia na terenie Polski wprowadzono stan wojenny . W Lublinie pierwsze internowanie nastąpiło już około 23.30. W tym samym czasie milicja wkroczyła do siedziby Zarządu Regionu ?Solidarności? w Lublinie, a oddziały ZOMO zdemolowały większość pomieszczeń. Członkowie ?Solidarności? zostali wyprowadzeni z budynku i internowani. Represje dotknęły także wielu ze strajkujących zakładów pracy. Do zawieszenia stanu wojennego z terenu woj. lubelskiego internowano ogółem 220 osób. Te tragiczne wydarzenia nie złamały oporu wśród społeczeństwa. W Lublinie podziemna ?Solidarność? organizowała pomoc dla rodzin internowanych, organizowano manifestacje, a słynne ?świdnickie spacery? przeszły do historii.

W lipcu 1983 roku odwołano stan wojenny. 3- letnia wówczas ?Solidarność? przetrwała ten kryzys i represje. Teraz czekała ją żmudna droga określania swojej tożsamości. Ale zanim był lipiec i sierpień 1980 roku- na początku był Jan Paweł II. Z jego słów czerpała ?Solidarność? i w jego nauce szukała wskazówek. Ale równocześnie zachodził także proces odwrotny: sprawa solidarności stawała się jedną z naczelnych idei papieskiego nauczania. Wizyta Papieża Jana Pawła II w Polsce odbyła się między 8 a 14 czerwca 1987 roku. W Lublinie Papież przebywał 9 czerwca, gdzie modlił się w Katedrze, spotkał się z profesorami i studentami na KUL, a potem odprawił mszę w nowej dzielnicy Lublina - Czuby, a przed samym odlotem był także w dawnym hitlerowskim obozie koncentracyjnym na Majdanku. Być może to właśnie rok 1987 był rokiem przełomowym- siła ?Solidarność? traciła swój impet. Ludzie poczuli się zawiedzeni w swoich nadziejach, tracili wiarę w ideały. Chyba tylko Jan Paweł II był w stanie wzniecić w ludziach nadzieję, pokazać drogę, z której nie wolno im zawracać.

Ku wolności
Wytrwałość opłaciła się - w roku 1989 nastąpił przełom. W maju lubelscy studenci protestowali na pl. Litewskim; nazwali go Placem Niebiańskiego Spokoju. Był to protest przeciwko odmowie rejestracji NZS przez Sąd Wojewódzki w Warszawie. 27 czerwca w Lublinie po raz pierwszy zasiedli do rozmów przedstawiciele koalicji, opozycji i władzy. Uczestniczyli w nich posłowie, senatorowie z woj. lubelskiego, którzy uzyskali mandaty w imieniu Komitetu Obywatelskiego ?Solidarność? oraz PZPR, ZSL, SD, PAX. Przewodniczącym Lubelskiego Komitetu Obywatelskiego był profesor Jerzy Kłoczowski z KUL, wiceprzewodniczącym profesor Tadeusz Baszyński z UMCS. W Lublinie komitet mieścił się przy ulicy Krakowskie Przedmieście 62. Wyraźnym znakiem nadchodzącego ?nowego? było w Lublinie podjęcie przez MRN decyzji o likwidacji pomnika Bolesława Bieruta. Ulicę Bieruta przemianowano na Lwowską, a plac jego imienia pozostawiono bez nazwy.


Opracowała Dominika Majuk

PKWN w Lublinie 1944
Strajk młodzieży szkolnej i studentów w Lublinie 1947
Cud Lubelski 1949
Październik 1956 w Lublinie
Ochody Milenium Chrztu Polski w Lublinie 1966
Strajki studenckie w Lublinie 1968
Niezależny ruch wydawniczy 1977-1989
Lubelski Lipiec 1980
Stan Wojenny w Lublinie 1981 - 1983
Wizyta Jana Pawła II w Lublinie 1987
Bibliografia - Lublin 1944 - 1989
Mini-wykłady o historii najnowszej Lublina

 

 



Kalendarium - Historia Lublina, Lublin 1795 - 1918, Lublin 1317 - 1474, Lublin 1570 - 1649, Lublin 1650 - 1795, Lublin 1944 - 1988, Lublin od 1989, Lublin 1475 - 1569, Lublin 1939 - 1944, Lublin 1918 - 1939, Dzieje lubelskich instytucji, Nauczmy się historii Lubelszczyzny,

-->

Kopiowanie zamieszczonych materiałów i ich wykorzystywanie bez zgody autorów jest zabronione
1997 - ; Wszystkie prawa zastrzeżone; Ośrodek Brama Grodzka - Teatr NN, ul Grodzka 21, 20-112 Lublin

powered by prot hosting serwery

Wspłpraca: