Synagoga Maharszala zwana też Wielką Synagogą była dumą i chlubą lubelskich Żydów. Zaczęto ją budować w 1567 roku. Ta największa żydowska budowla Lublina mieściła się u podnóża Zamku, w miejscu gdzie obecnie przebiega ruchliwa trasa W-Z.

 
Spis treści
Historia
Architektura
- funkcja budynku
- architekt
- data
- styl
- materiały i techniki
- wymiary
Lokalizacja
Wnętrze
Etapy budowy
Otoczenie
Ważniejsze badania
Wirtualna synagoga
Parochet
Literatura
 
    

Historia
Przy ul. Jatecznej znajdowała się najstarsza i największa lubelska synagoga, zwana Synagogą Maharszala od imienia jednego z największych rabinów lubelskich i rektorów miejscowej jesziwy z okresu staropolskiego. Jako murowany budynek stanęła ona w 1567 r. Przedtem znajdowała się tu synagoga drewniana. Pod jednym dachem z synagogą Maharszala, która była obiektem piętrowym (na parterze znajdowały się sale męskie, na piętrze kobiece) funkcjonowała tu mniejsza Synagoga Maharama oraz mała bożnica Szywe Kryjem. Ta ostatnia wzmiankowana jest jeszcze w dokumentach z XIX w., służyła do modlitw codziennych.

Synagogę Maharszala przebudowano po 1655 r., gdy zniszczona została w wyniku najazdu kozacko-moskiewskiego. Następna generalna przebudowa nastąpiła w latach 1856-1864. W 1856 r. w synagodze nastąpiło zawalenie się stropów. Zabytkowe, renesansowo-barokowe wnętrze zostało prawie całkowicie zniszczone. Po przebudowie utraciła ona swój dawny charakter. Ze starej synagogi pozostały jedynie mury i prawdopodobnie Aron Ha-Kodesz. Cała społeczność żydowska Lublina składała się wtedy na odbudowę swojego głównego obiektu modlitewnego.

Nie obyło się także bez sytuacji skandalicznych, gdy okazało się, że po remoncie nie można było odzyskać części wyposażenia Wielkiej Synagogi. Na czas remontu do prywatnych domów modlitwy wypożyczono bowiem książki, świeczniki i inne utensylia. Najczęściej znalazły się one w prywatnych domach modlitwy najbogatszych Żydów lubelskich. Po remoncie, gdy na nowo kompletowano wyposażenie synagogi, nie chcieli oni zwrócić tych przedmiotów. Nie obyło się bez interwencji władz miejskich i policyjnych.

W okresie II wojny światowej Synagoga Maharszala przestała służyć jako obiekt religijny. Hitlerowcy zakazali bowiem Żydom odprawiania publicznych modlitw. Obiekt ten, jako że mógł pomieścić jednocześnie kilka tysięcy ludzi, zamieniono na przytułek dla wysiedlonych i uchodźców. Podobnie postąpiono zresztą i z innymi synagogami na Podzamczu. Tu też mieściła się kuchnia wydająca posiłki najuboższym mieszkańcom getta. W momencie likwidacji getta lubelskiego, w marcu - kwietniu 1942 r. hitlerowcy zamienili Synagogę Maharszala na punkt zborny dla osób, z których formowano transporty do obozu zagłady w Bełżcu. We wnętrzu synagogi dochodziło również do mordowania wielu osób. Każdej nocy gromadzono tu około 1500 osób, które następnie pędzono przez Kalinowszczyznę na rampę za Rzeźnią Miejską, skąd odchodziły pociągi do Bełżca. Po likwidacji getta budynek synagogi, podobnie jak większość budynków na Podzamczu został rozebrany. Do początku lat 60. zachowała się jedynie bima, którą rozebrano dopiero w momencie, gdy zaczęto budować trasę W-Z.
Obecnie na miejscu synagogi znajduje się stosowna tablica pamiątkowa.

Architektura
Funkcja budynku
synagoga

Architekt

nieznany

Data

ok. 1567 – I synagoga
1854-66 – II synagoga

Styl

renesansowy, przebudowa w XIX w.

Materiały i techniki
budynek w całości murowany, otynkowany, detale architektoniczne wykonane z tynku, dach kryty blachą.

Wymiary
(cały kompleks wraz z synagogą Maharama):
bok wschodni - 41m; bok północny - 30,89, wraz z aneksem klatki schodowej - 37,2; bok zachodni - 43,3m; bok południowy - 30,5m;
 
Lokalizacja
Podzamcze, ul. Jateczna 3 (już nieistniejąca)
 
 
Wnętrze
Wnętrze synagogi miało dwie kondygnacje, poddasze oraz piwnice. Zagospodarowanie wnętrza ogniskowało się wokół Sali męskiej bożnicy- miała wysokość dwóch pięter. Na parterze ponadto znajdowało się 10 pomieszczeń: przedsionek, salka modlitewna, klatka schodowa, babiniec północny, babiniec bożnicy Maharama, klatka schodowa i jednocześnie przedsionek babińca. Na piętrze było także dziesięć pomieszczeń: sala męska, babiniec zachodni i północny, trzy klatki schodowe. Sale na piętrach były poprzedzielane ścianami z otworami drzwiowymi, umożliwiającymi komunikacje, zawierały także okna.

 

 

 

Etapy budowy
przed 1567 - synagoga drewniana
ok. 1567 - budowa pierwszej synagogi murowanej
1655-60 - odbudowa po pożarze
1854-66 - budowa drugiej synagogi (po zawaleniu pierwszej).
 
 
>>> obejrzyj archiwalne zdjęcia Synagogi Maharszala
 






Otoczenie
Kompleks usytuowany był na północnym stoku Góry Zamkowej, na Podzamczu przy nieistniejącej już dzisiaj ulicy Jatecznej. Dookoła synagogi skupiały się najważniejsze instytucje gminy, jak i budowle o charakterze publicznym typu: uczelnia, bożniczki cechowe. Jak można zauważyć, ulica Jateczna stanowiła centrum miasta żydowskiego.

Istnieje przypuszczenie iż owa XVI wieczna synagoga Maharszala stanowiła przykład renesansowych bożnic, o centralnym założeniu. Do niej dostawiona była od strony południowej synagoga Maharama, ta zaś na planie prostokąta. Jednak nie można poprzeć tych hipotez z racji braku wystarczających materiałów archiwalnych. Pewniejszych informacji dostarczają nam źródła dotyczące obiektu po przebudowie w latach 60 XIX wieku dlatego też poniższy opis będzie dotyczył przede wszystkim budowli z lat późniejszych.

Lokalizacja synagogi nie uległa zmianie. Zmieniło się jedynie sąsiadujące otoczenie.
Nowy kompleks założony był na planie nieregularnego prostokąta. Dominantem złożonej bryły był wydłużony prostopadłościan przekryty trójspadowym dachem ze szczytem od strony zachodniej. Ponadto w całej kubaturze można było rozróżnić babińce obiegające od zachodu i północy znajdujący się w centrum czworościan.
Elewacje o charakterystycznych pionowych podziałach z pilastrami oraz zaokrąglonymi łukowo otworami okiennymi wskazywały na dwukondygnacyjność budynku. Gdzie w drugiej kondygnacji usytuowany rząd ośmiu okien nadawał rytmu Umieszczony nad oknami gzyms koronował całą elewację.
 

Ważniejsze badania
Szczegółowe opracowanie przez Dorotę Chabros – analiza architektoniczna, ujęta w kontekście historycznym – na podstawie zachowanych materiałów archiwalnych (rysunków, opisów, relacji ludzi, zapisków kronikarskich).


Wirtualna synagoga
W 2007 roku we współpracy z Ośrodkiem "Brama Grodzka - Teatr NN" powstał trójwymiarowy model synagogi Maharszala. Został on przygotowany w komputerowej Technologii Rzeczywistości Wirtualnej przez Krzysztofa Muchę ze spółki Servodata Elektronik.
Efektem wnikliwych badaniach nad źródłami oraz pracy na komputerze jest interaktywny spacer po budynku synagogi oraz jej najbliższym otoczeniu w skali 1:1. Jest to pierwszy taki projekt w Lublinie i jeden z pierwszych w Polsce.
Autor projektu chciałby odtworzyć przy pomocy tej technologii całą przedwojenną dzielnicę żydowską.

 

Parochet
Do niedawna sądzono, że po synagodze Maharszala nie pozostał żaden materialny ślad. Okazało się jednak, że w synagodze w Bielsku-Białej znajduje się aksamitny parochet pochodzący z lubelskiej bożnicy i że jest on do dziś używany. Tego niecodziennego odkrycia dokonał w styczniu 2008 roku historyk Jacek Proszyk, który inwentaryzował przedmioty służące bielskiej synagodze.
Na płachcie znajduje się, między innymi, dziesięć przykazań po hebrajsku, które wieńczy korona Tory podtrzymywana przez parę lwów oraz hebrajski napis:

זאת נדבן נשים לבה״כּ דמהרשל ז״ל - שבת תּרפ״ו לפּ״ק

Po przetłumaczeniu na polski brzmi on następująco:
To dar kobiet synagodze Maharszala b.p. [błogosławionej pamięci] - szwat (5)686 [styczeń/luty 1926]

Parochet został ufundowany przez kobiety w 1926 roku dla synagogi Maharszala. Używany jest od 1945 roku do dziś w synagodze Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Bielsku-Białej, lecz nie wiadomo jak tam trafił.
 

, Literatura:
Bałaban M.,  Bożnice obronne na Kresach dawnej Rzeczypospolitej
Bałaban M., Żydowskie miasto w Lublinie, Lublin 1991.
Baranowski J., Bożnice murowane na Lubelszczyźnie i ziemiach sąsiednich w XVI-XVIII wieku [w] Dzieje Lubelszczyzny, t. VI., cz. III, red. T. Chrzanowski, Warszawa 1992.
Chabros D., Synagogi Maharszala i Maharama w Lublinie, Lublin 2005.
Kuwałek R., Wysok W., Lublin. Jerozolima Królestwa Polskiego, Lublin 2001.
Ścieżki pamięci. Żydowskie miasto w Lublinie - losy, miejsca, historia, red. J. J. Bojarski, Lublin 2001.