W XVI w. Lublin zyskał renesansową szatę architektoniczną, nowocześniejszą i piękniejszą. W jego przebudowie wzięli udział znakomici muratorzy, sztukatorzy i rzeźbiarze, przeważnie włoskiego pochodzenia: Bartłomiej Berecci, Jakub Balin, Rudolf Negroni, Piotr Trawersi, JanCangerle, Jan Baptysta Falconi, mistrzowie z warsztatów Santi Gucciego. Oni to nadali starym budynkom miasta i jego wnętrzom nową oprawę, stosując oryginalny, lokalny styl zwany „renesansem lubelskim”.

• Jan Długosz wychowawcą synów Kazimierza Jagiellończyka w Lublinie

• Lubelska literatura i sztuka renesansowa

 Architektura
W nowym stylu i wystroju odbudowano przede wszystkim najważniejsze obiekty użyteczności publicznej: ratusz, bramy miejskie i kościoły. Świątynie zwieńczone zostały nieznanymi dotąd renesansowymi szczytami, wewnątrz zaś sklepienia pokryły bogate siatki sztukaterii w geometryczne roślinne wzory.
Również siedziba królewska na zamku doznała poważnego, renesansowego „liftingu”, przy wykonaniu którego w 1530 r. miał brać udział sam nadworny architekt króla Zygmunta II Augusta, Bartłomiej Berecci, twórca Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu. W Lublinie miał on za zadanie zbadać stan zamku i według wszelkiego prawdopodobieństwa prace, które w tym czasie zo­stały przeprowadzone - tak wewnątrz jak i zewnątrz - były przez niego projektowane. Nieco wcześniej, ok. 1521 r., królewski malarz Błażej wykonywał wewnątrz zamku prace dekoratorskie. Ślady renesansowej przebudowy zespołu zamkowego zachowała gotycka kaplica św. Trójcy. Portal w zachodniej elewacji nosi znamiona wczesnorenesansowych form architektonicznych i rzeźbiarskich. Herb „Topór" w portalu lubelskim wskazuje na Tęczyńskich, starostów lubelskich (od 1530 r. do 1564 r.), jako inicjatorów tych prac. W związku z wyko­naniem portalu w ościeżach otworu drzwiowego od wnętrza kaplicy uzu­pełniono zniszczoną bizantyjską polichromię, wprowadzając renesansowe motywy kasetonów wypełnionych rozetami.

Z dworów magnackich bardzo okazale prezentował się dwór wojewody lubelskiego, Marka Sobieskiego na Żmigrodzie, będący „niemałą ozdobą Lublina, zbudowany z wielką starannością i niemałym kosztem”. Nadto w dolinie rzeki Bystrzycy, głównie na jej południowym skraju, po­wstały w XVI wieku liczne pałace magnackie i dwory, należące do znanych wtedy rodów — Słupeckich, Gorajskich, Lubienieckich i Suchorabskich.

W Rynku wznoszono nowe kamienice z pogrążonymi dachami. Bogaty patrycjat miejski modernizował ku większej swej wygodzie kamienice mieszkalne -zdobił je renesansową rzeźbą i deta­lem architektonicznym. Przysłaniały je, zarówno dla bezpieczeństwa jak i dla okazałości, attyki z nadzwyczaj finezyjną dekoracją rzeźbiarską, której nie żałowano także do ozdobienia fasad budynków. Staromiejskie kamienice „kraśniały” ozdobione polichromią i sgraffitami, zadziwiały bogatą ornamentyką i scenami rodzajowymi. Przykładem jest chociażby kamienica patrycjuszowskiej rodziny Konopniców przy Rynku nr 12, która uległa całkowitej przebudowie w końcu XVI stulecia, czy kamienica Lubomelskich pod numerem 8. Widniejące na kamienicy Konopniców dekoracje wykazują wyraźne powiązanie z warsztatem rzeźbiarskim Santi Gucciego, artysty włoskiego pochodzenia. Reprezen­tował on kierunek, który łącząc w sobie cechy północnego i południowego renesansu, odznaczał się obfitością i fantastyką form dekoracyjnych.

Wczesnorenesansowe formy występują również na terenie miasta. Nieistniejąca dziś kolegiata św. Michała na placu przy ul. Grodzkiej przebudowana została około 1530 r.

Od 1586 r. na terenach przylegających do murów miejskich od południa, po ich zewnętrznym obwodzie budowane były kościół i kolegium jezuitów. Architektem kościoła był zapewne Jan Maria Bernardone, znajdujący się na usługach zakonu, przenoszący nowe wzory rzymskie na grunt polski.

Obiektem, którego przebudowa stała się hasłem do powszechnego naśladownictwa, był kościół Nawrócenia św. Pawła - bernardynów. W jej wyniku powstał obiekt o renesansowych proporcjach wnętrza, sylwecie i dekoracji. Prezbiterium otrzymało wówczas półkoliste zamknięcie, nawy przedłużone o jedno przęsło zostały przekształcone na system bazyliko­wy, sklepienia pokryto siatką sztukaterii, niezwykle pomysłowych w układzie zwłaszcza w nawach bocznych. Z zewnątrz szczególnie bogato ukształtowane były szczyty kościoła. Do dziś zachował się jedynie szczyt wschodni. Jest on bardzo ciekawym przykładem dokładnych powtórzeń ówczesnych wzorników architektonicznych.

W następnym już stuleciu przebudowie uległy następujące kościoły i kaplice: koś­ciół karmelitów bosych (1610-19), kościół św. Wojciecha (1611-1630), kościół franciszkanów (1635-1649), kościół św. Józefa (1635-1644), kościół bernardynek (1636-1658), kościół św. Krzyża (ok. 1627 r.), cerkiew ruska (ok. 1607 r.), kościół św. Agnieszki (prezbiterium, 1646-1667), Kap­lica Firlejowska  i  Kaplica Ossolińskich, obie u dominikanów (1615– 1624).

Sztuka
O tym jak mocno ówczesny Lublin tkwił w nurtach europejskiej kultury, świadczy osobliwe malowidło ścienne z drugiej połowy XVI w., pokrywające sklepienie i ściany piwnicy – dawnej winiarni w kamienicy Lubomelskich. To hedonistyczno –ironiczne, sławiące miłość zmysłową dzieło jakich niewiele w Europie, jest zapewne autorstwa malarza z kręgu kultury niemieckiej.

Rzeźby nagrobkowej i figuralnej zachowało się w Lublinie niewiele, niewspółmiernie mało w stosunku do innych miast w Polsce. Na uwagę zasługuje pomnik nagrobny Andrzeja Osmólskiego wzniesiony około 1580 r. w kościele św. Pawła. Z kolei piętrowe nagrobki Mikołaja i Piotra Firlejóww kościele Dominikanów, także z drugiej połowy XVI w. stanowią przykład fascynacji sztuką renesansu z południa i zachodu Europy.

Z miasta nad Bystrzycą pochodził poeta Biernat z Lublina (1460/1466 – 1529), jeden z pionierów literatury renesansowej w języku polskim. W Lublinie żył i tworzył Mikołaj Rej, „ojciec” polskiego piśmiennictwa i literatury. Z Lublinem związany był także Jan Kochanowski, najwybitniejszy poeta polskiego renesansu, który poczynając od 1547 r. bywał tu dość często w sprawach osobistych i jako dworzanin Zygmunta Augusta i w Lublinie najprawdopodobniej zmarł w 1584 r.

Z racji sejmu 1569 roku przebywał w Lublinie m. in. Andrzej Patrycy Nidecki, sekretarz królewski, głośny humanista. wydawca nieznanych Fragmentów cyceroniańskich z obszernym komentarzem (Wenecja 1561), oraz historyk Marcin Kromer, autor słynnej Polonii.

Jedynym chyba pisarzem-mieszczaninem, który swym życiem i twórczością związał się z Lublinem, był Sebastian Fabian Klonowic (około1545—1602), zwany Acernus (klon). Ten jedyny w swoim rodzaju poeta burmistrz, pilny obserwator staropolskich obyczajów, poświęcił Lublinowi, który znał, cenił i lubił, a przebywał tu prze­cież aż do śmierci w roku 1602, swój poetycki opis, pełen wielkiej sympatii i uznania. W swych utworach podkreślał obok piękna krajobrazu nad Bystrzycą, także rolę Lublina w handlu międzynarodowym.

W XVI w. do ludzi najbardziej wykształconych należeli w Lublinie lekarze. Z nich wymienić należy Walentego Sierpińskiego, wydawcę pism, wybitnego profesora medycyny w Padwie - Jana Chrzciciela Montana, autora oryginalnej pracy „O różnych chorobach i leczeniu ich”. Wybitnym również lekarzem był Piotr Ciachowski. Jego praca „O przypadkach białych głów brzemiennych”jest jedną z pierwszych polskich książek z zakresu położnictwa.

Z Lublinem związany był Wojciech Oczko, lekarz i sekretarz królów Stefana Batorego i Zygmunta III, przyjaciel poetów, autor prekursorskich metod leczenia chorób wenerycznych.

W epoce renesansu powstały lubelskie drukarnie, jak choćby Pawła Konrada,w której w 1630 r. wydano pierwszą polską książkę w Lublinie „Słoneczniki albo porównanie woli ludzkiej z Bożą” i oficyny żydowskie tłoczące pierwsze druki hebrajskie w Polsce.