Dzielnice Lublina - Rury (LSM)
Pierwotna dzielnica Rury stanowiła południowo-zachodnią część
miasta usytuowaną na terenach gruntów, na których na podstawie umowy z
1506 roku przeprowadzone zostały rury wodociągowe. Do końca XVIII wieku na wyżynnych terenach pól miejskich ciągnących się aż do wsi Konopnica znajdowały się jurydyki klasztorów,
między innymi: brygidek, Św. Ducha, jezuitów. Na początku XX wieku teren został wchłonięty przez zabudowę miejską. W 1957 roku na obszarze dawnych Rur zaczęto budować osiedla Lubelskiej Spółdzielni Mieszkaniowej.
Osiedla Lubelskiej Spółdzielni Mieszkaniowej są potocznie zwane LSM albo Słonecznym Wzgórzem. Pierwsze budynki Spółdzielni zostały oddane do użytku w 1959 roku. Były to bloki na osiedlu im. Adama Mickiewicza.
Dziś LSM obejmuje obszar 242 ha. Składa się z 7 osiedli zaprojektowanych przez 5 architektów, z których najbardziej kontrowersyjne to osiedle im. J. Słowackiego zaprojektowane przez Oskara Hansena. Osiedla Lubelskiej Spółdzielni Mieszkaniowej charakteryzuje niemal wzorcowe zespolenie architektury z ukształtowaniem terenu i zielenią. Przestrzeń osiedli jest urozmaicona rzeźbami powstałymi pod koniec lat 70-tych XX wieku jako pokłosie Lubelskich Spotkań Plastycznych.
Legenda do mapki:
1 - osiedle im. Juliusza Słowackiego
2 - osiedle im. Adama Mickiewicza
3 - osiedle Piastowskie
4 - osiedle im. Zygmunta Krasińskiego
5 - osiedle im. Henryka Sienkiewicza
6 - osiedle im. Marii Konopnickiej
7 - osiedle im. Bolesława Prusa
Mapka pochodzi z opracowania:
"Nowy Lublin. Osiedla LSM", LSM, 1977.
Najpierw były Rury
Pierwotna Dzielnica Rury stanowiła południowo-zachodnią część miasta usytuowaną na terenach gruntów, na których na podstawie umowy z 1506 roku przeprowadzone zostały rury wodociągowe. Do końca XVIII wieku na wyżynnych terenach pól miejskich ciągnących się aż do wsi Konopnica znajdowały się jurydyki klasztorów, między innymi: brygidek, Św. Ducha, jezuitów. Stąd też na dawnych mapach Lublina obszary opisane są jako Rury Brygidkowskie, Rury Jezuickie, Rury Bonifraterskie. Przez ten teren wiodły drogi w kierunku Kraśnika i Rzeszowa. Obszar Rur na początku XX wieku został wchłonięty przez zabudowę miejską. Do lat 60-tych XX wieku istniały na tym terenie zabudowania pofolwarczne, a na terenach wyżynnych, położonych w okolicach ulicy Nadbystrzyckiej rozwijało się cegielnictwo.
Powstanie Lubelskiej Spółdzielni Mieszkaniowej
W 1957 roku została powołana do życia Lubelska Spółdzielnia Mieszkaniowa, której obszar z czasem objął siedem osiedli: im. Adama Mickiewicza, im. Juliusza Słowackiego, im.Zygmunta Krasińskiego, Piastowskie, im. Henryka Sienkiewicza, im. Bolesława Prusa oraz im. Marii Konopnickiej. Spółdzielnia mogła powstać dzięki ustawie z 15 marca 1957 roku, która dawała podstawy rozwoju spółdzielni mieszkaniowych w Polsce. Spółdzielnie były sposobem rozwiązania problemu mieszkaniowego, zasilając środki państwowe wkładem obywateli oraz ich pracą społeczną.
25 kwietnia 1957 roku odbyło się zebranie 40 członków - założycieli Lubelskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. Przewodniczącym pierwszego zarządu został Stanisław Kukuryka. Wybrano również organ nadzoru - Radę LSM, której przewodniczącym został Edward Fijałkowski (ówczesny zastępca przewodniczącego Prezydium Miejskiej Rady Narodowej). Następnie Związek Spółdzielni Mieszkaniowych w Warszawie wydał oświadczenie o celowości założenia LSM. Statut spółdzielni zarejestrowano w Sądzie Powiatowym w Lublinie, nadając nowo powstałej jednostce moc prawną.
W tym czasie spółdzielczość mieszkaniowa nie miała jeszcze poza Warszawą większych doświadczeń. Brak było środków nie tylko na rozwinięcie budowy, ale nawet na podjęcie niezbędnych prac projektowych i działalności administracyjnej. Władze Lublina przekazały pod budowę trudne do
zagospodarowania tereny leżące na zachód od głównej osi komunikacyjnej
miasta, w sąsiedztwie miasteczka uniwersyteckiego. Ponadto nowa dzielnica oddalona była znacznie od śródmieścia. Początkowo nie było też
sieci handlowej, powstał problem podstawowej infrastruktury zapewniającej właściwe warunki
życia mieszkańców: szkoły, placówki
zdrowia itp.
Budowa LSM związana też była z problemami budowlanymi - istniejące przedsiębiorstwa budowlane nie miały wystarczających " mocy wykonawczych". Dlatego dla LSM-u, powołano nową jednostkę — Społeczne Przedsiębiorstwo Budowlane.
W czerwcu 1958 roku SPB przystąpiło do budowy pierwszego budynku. Zgodnie z decyzją zarządu pierwsze osiedla LSM nazwano imieniem Adama Mickiewicza. W 1959 roku do pierwszych siedmiu budynków wprowadziło się 150 członków. W kolejnym roku 120 kolejnych członków.
Stopniowo budowana była także infrastruktura osiedla. Budowano pawilony usługowe, w których Lubelska Spółdzielnia Spożywców założyła sieć sklepów, wybudowano przychodnię, szkołę i przedszkole. Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne uruchomiło linię autobusową.
W czasie budowy na bieżąco porządkowano i zazieleniano dzielnicę. Wiele prac wykonywali mieszkańcy w ramach czynów społecznych.
Lubelska Spółdzielnia Mieszkaniowa od samego początku postawiła na rozwój samorządności. Pracę nielicznej administracji zawodowej uzupełniała grupa aktywnych mieszkańców. Osobą, która wiele zrobiła na rzecz LSM w początkowej fazie działania Spółdzielni był Stanisław Kukuryka.
Łączył w sobie w owym okresie dwie podstawowe cechy działacza społecznego: twórczą wyobraźnię, a więc umiejętność kształtowania wizji społecznej i zdolność do przekształcenia jej w realny kształt. Świetny organizator umiejący nawiązywać kontakty z ludźmi i zjednywać ich dla swoich idei, stał się wkrótce inspiratorem tych wszystkich, którzy stworzyli LSM w jej dzisiejszym kształcie - wspomina Stanisława Kukurykę Witold Kasperski prezes Centralnego Związku Spółdzielni Mieszkaniowych.
Przystępując do budowy kolejnych osiedli w ramach Lubelskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, postanowiono zachować rozpoczęte w przypadku osiedla im. Adama Mickiewicza nazewnictwo. Każde kolejne osiedle miało za patrona otrzymać jednego z polskich pisarzy, zaś ulice osiedla — imiona literackich bohaterów tego twórcy. Jedynie z okazji rocznicy 1000-lecia Państwa Polskiego odstąpiono od zasady nazewnictwa i jedno z osiedli otrzymało nazwę Piastowskiego, a jego ulice otrzymały imiona królów polskich z dynastii Piastów.
Osiedla Lubelskiej Spółdzielni Mieszkaniowej zaprojektowali: Feliks Haczewski, Oskar Hansen, Antoni Herman, Janusz Link, Tadeusz Bobek.
Fot. Janusz Urban. Zdjęcie z albumu "Lublin", Wydawnictwo Lubelskie, 1979.
Osiedle im. Adama Mickiewicza
Główną oś komunikacyjną osiedla stanowią zamykające się w kształt trapezu ulice: Grażyny, Wajdeloty i Konrada Wallenroda. Budynki mieszkalne osiedla im. A. Mickiewicza to niska zabudowa 4- i 5-piętrowych bloków mieszkalnych znajdujących się w centrum, uzupełniona 10- piętrowymi wieżowcami wybudowanymi na obrzeżach przy ulicach: Pana Tadeusza, Rymwida i Wallenroda.
W przestrzeń osiedla wkomponowane są obiekty użytkowe: dwie szkoły podstawowe, dwa przedszkola, żłobek (dziś budynek użytkowany przez warsztaty terapii zajęciowej), przychodnia
zdrowia, placówki usługowo-handlowe. Na osiedlu znajduje się także dom
kultury z salą kinową. W centrum osiedla znajdują się ogród osiedlowy z sadzawką, tereny rekreacyjne i place zabaw.
W momencie zakończenia budowy na terenie osiedla im. Adama Mickiewicza znajdowały się 53 budynki mieszkalne o 2886 mieszkaniach. Osiedle zajmuje obszar 42 ha. Zaletą osiedla jest wkomponowanie zabudowy w rzeźbę terenu, do której została dostosowana. Z ogrodem osiedlowym łączą się poszczególne wnętrza międzyblokowe. Osiedle jest uważane za wzór osiedla-ogrodu.
Projektantem całego osiedla jest inż. Feliks Haczewski.
Osiedle im. Juliusza Słowackiego
|
|
Fot. Zbigniew Jaśkiewicz.
Zdjęcie z albumu "Lublin", Wydawnictwo Lubelskie, 1979. |
W 1964 r. rozpoczęto budową drugiego osiedla Lubelskiej Spółdzielni Mieszkaniowej - osiedla im. Juliusza Słowackiego.
Pierwszy budynek został oddany w lipcu 1965 roku (172 mieszkania). Ostatni budynek w roku 1972. Osiedle powstało według projektu inż. Oskara Hansena.
W momencie zakończenia budowy osiedle obejmowało 18 budynków mieszkalnych liczących 1957 mieszkań, zajmowało powierzchnię 16,2 ha.
Hansen rozwiązał układ przestrzenny osiedla w sposób nowatorski. Układ organizacyjny został podzielony na dwie strefy: północną - obsługującą gdzie znajdują się
dojazdy, parkingi, placyki gospodarcze, ulice dojazdowe do bloków oraz
południową - obsługiwaną z ogrodem osiedlowym, placami zabaw dostępną tylko dla ruchu pieszego. Podział taki pozwala
na całkowitą eliminację ruchu kołowego z wnętrza osiedla.
Główny trzon zabudowy stanowi ciąg biegnących półkoliście budynków 4-piętrowych. Aby przerwać monotonię ciągłej zabudowy, Oskar Hansen zaprojektował 3 wysokościowce od strony południowej oraz 3 podobne obiekty zamykające krajobraz osiedla od strony zachodniej. Balkony i główne wejścia do bloków skierowane są do środkowego półkolistego placu. Osiedle w praktyce realizuje wymyśloną przez Hansena ideę Linearnego Systemu Ciągłego i Formy Otwartej.
Idee te dotyczą połączenia stref komunikacyjnej, przemysłowej i mieszkaniowej jako równoległych stref urbanistycznych. Połączenie takie ma na celu: ujednolicenie stylu życia, otwartość i symbiozę. Drugie osiedle Oskara Hansena realizujące założenia LSC i FO powstało w Warszawie na terenie Przyczółka Grochowskiego.
>>> czytaj więcej o idei Linearnego Systemu Ciągłego i jej realizacji na terenie Osiedla Słowackiego.
W 1999 roku nienaruszona dotąd przestrzeń Osiedla została zmieniona poprzez rozpoczęcie budowy kościoła pw. bł. Piotra Frascatiego według projektu Jana Kożuchowskiego.
|
|
|
Fot. Janusz Urban.
Zdjęcie z albumu "Lublin", Wydawnictwo Lubelskie, 1979. | Osiedle powstało z okazji 1000-lecia Państwa Polskiego. W 1969 roku zostały oddane pierwsze budynki, do których wprowadziło się 301 rodzin. W momencie zakończenia budowy na obszarze 13,1 ha znajdowało się 26 budynków o 1211 mieszkaniach.
Osiedle Piastowskie położone jest na wzgórzu pomiędzy ulicami: Filaretów, Głęboka, Zana.
Budynki osiedla to 4- piętrowe punktowce i 10- piętrowe wysokościowce. Sklepy i zakłady usługowe umieszczono na obrzeżach osiedla. Wewnątrz
przebiegają główne ciągi piesze, tutaj także został zlokalizowany ogród osiedlowy z sadzawką i fontanną. Wewnętrzne drogi dojazdowe zredukowane zostały do minimum.
Na terenie osiedla Piastowskiego, wzdłuż ciągów pieszych znajdujących się w jego centrum, został umieszczony zespół około 50 rzeźb wykonanych przez artystów rzeźbiarzy: Barbarę Zbrożynę, Jadwigę Janus, Michała Leszczyńskiego. Rzeźby przedstawiające sceny z historii polski piastowskiej zostały wykonane na podstawie rysunków dzieci.
Projekt osiedla Piastowskiego opracował inż. Antoni Herman.
W najbliższym sąsiedztwie osiedla znajduje się wzgórze Globus.
Osiedle im. Zygmunta Krasińskiego
|
|
|
Fot. Stefan Ciechan.
Zdjęcie z opracowania "Nowy Lublin. Osiedla LSM", LSM, 1977. | Teren osiedla zamyka się w
kształcie nieregularnego trójkąta ulic: Krasińskiego, Wileńskiej i Monte
Cassino. Zabudowania osiedla to podłużne 5-kondygnacyjne bloki oraz 12-kondygnacyjne wysokościowce wykonane z płyty
betonowej i prefabrykatów. Osiedle charakteryzuje oddzielenie
ruchu kołowego i pieszego oraz ograniczenie ruchu kołowego wewnątrz
osiedla. Przez osiedle przeprowadzone są dwa ciągi piesze. Pierwotnie powierzchnie bocznych ścian bloków były ozdobione malowidłami.
Osiedle to zostało zaprojektowane przez inż. Tadeusza Bobka. W 1971 roku do pierwszych bloków wprowadziło się 69 rodzin. W momencie zakończenia budowy osiedle składało się z 15 budynków zawierających 1294 mieszkania.
Osiedle im Henryka Sienkiewicza
|
|
|
Zdjęcie z albumu "Lublin trzech pokoleń", KAW, 1987. |
Pierwszy budynek na osiedlu został oddany do użytku w 1973 roku. Na obszarze o powierzchni 16,1 ha wybudowano niskie 4-piętrowe bloki umieszczone od strony wąwozu zamykającego osiedle od zachodu. Budynki te zostały dostosowane do charakteru otoczenia.
Dominantą przestrzeni osiedla są 10-piętrowe bloki liczące w sumie 1292 mieszkania. Ulice osiedla biegną półkoliście dostosowując się do ukształtowania terenu. Autorem projektu osiedla jest inż. Janusz Link.
Osiedle im. Marii Konopnickiej
|
|
|
Fot. Stefan Ciechan.
Zdjęcie z opracowania "Nowy Lublin.
Osiedla LSM", LSM, 1977. | Osiedle obejmuje 24,3 ha powierzchni. O zachodu, południa i wschodu jest oddzielone od sąsiednich osiedli wąwozami.
Na tym osiedlu znajduje się największy obiekt mieszkaniowy LSM
— blok o wysokości 12 kondygnacji, o 11 klatkach schodowych i
308 mieszkaniach. Wysoka 12-kondygnacyjna zabudowa ulicy Pana Balcera
przechodzi następnie w niższą, 5-kondygnacyjną, ciągłą zabudową
zamykającą osiedle od strony zachodniej.
Dzięki zastosowaniu w większej partii osiedla wysokich, wielomieszkaniowych obiektów (17 budynków o 1399 mieszkaniach) uzyskano dużo przestrzeni zielonej.
Pierwszy budynek na osiedlu im. Marii Konopnickiej został oddany do użytku w maju 1974 roku.
Osiedle to zaprojektował inż. Janusz Link.
Osiedle im. Bolesława Prusa
|
|
|
Fot. Janusz Urban.
Zdjęcie z albumu "Lublin", Wydawnictwo Lubelskie, 1979. |
Jest to najmłodsze osiedle Lubelskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. Pierwsze budynki zostały oddane do użytku w listopadzie 1975 roku. Zajmuje 18,4 ha. Zamyka się w obszarze ulic: Zana, Filaretów i Magdaleny Brzeskiej.
Na krańcach osiedla umieszczono 12-kondygnacyjne budynki. O charakterze centrum osiedla decyduje zabudowa o średniej wysokości, najczęściej 5-kondygnacyjna. Obok obiektów mieszkalnych stworzona została infrastruktura placówek towarzyszących.
Projektantem osiedla jest inż. Antoni
Herman.
Unikalność LSM
Lubelska Spółdzielnia Mieszkaniowa obejmuje dziś powierzchnię 242 ha. Jest to jedna z najbardziej znanych spółdzielni mieszkaniowych w Polsce. Była wielokrotnie nagradzana w konkursach ruchu
spółdzielczego. W 1975 roku osiągnięcia spółdzielni były prezentowane na wystawie
w Paryżu organizowanej przez ONZ.
|
|
|
"Kompozycja" Lecha Kunki i Tadeusza Huszczy
na Osiedlu Piastowskim.
Fot. Edward Hartwig |
Projekty osiedla im. A. Mickiewicza i J. Słowackiego są podawane jako wzorcowe przykłady rozwiązań architektoniczno-urbanistycznych osiedli mieszkaniowych architektury okresu powojennego. Podkreślane jest przede wszystkim zespolenie architektury z
ukształtowaniem terenu i zielenią.
Bernard Nowak w przewodniku "Lublin" z 2000 roku tak charakteryzuje osiedla LSM: Układ mieszkań i standard budynków nie odbiega od innych współczesnych
mu realizacji, ale jego koncepcja urbanistyczna - szczególnie na tle
szarzyzny tamtych lat - unikalna. System doskonale skomponowanych
"wnętrz zieleni przyblokowej", hierarchizacja przestrzeni osiedlowej
oraz dobrze zaprojektowana mała architektura i zieleń sprawiają, że
pozostaje ono jednym z nielicznych, pozytywnych przykładów
kształtowania przestrzeni na obszarach wielkoblokowej zabudowy
mieszkaniowej.
Dziś, wśród architektów i urbanistów największe dyskusje wzbudza tzw. kompleks centralny, który
miał stanowić główną oś komunikacyjną LSM zintegrowaną z resztą miasta.
Główną ulicą kompleksu miała być ulica Tomasza Zana. W przewodniku
"Ulicami Lublina" wydanym w latach 70-tych XX wieku czytamy: Znajdzie się tu ośrodek dyspozycyjny
dzielnicy, administracja, kino-teatr, hotel i centrum handlowe". Dziś
wzdłuż ulicy Tomasza Zana powstały liczne obiekty usługowo-handlowe,
których realizacja nie zawsze wiąże się z pierwotną ideą rozwiązania przestrzeni
tego obszaru.
Z życiem Lubelskiej Spółdzielni Mieszkaniowej była ściśle związana
praca kulturalna i oświatowa, szczególnie za sprawą działających w każdym z osiedli domy
kultury. W 1976 roku zainaugurowano tutaj Lubelskie Spotkania Plastyczne. Dzięki artystom biorącym udział w Spotkaniach przestrzeń wszystkich osiedli LSM-u wzbogaciła się o rzeźby. mozaiki, malowidła ścienne. Inicjatorem Spotkań był Marian Bogusz, a wśród artystów tworzących dla LSM wymienić można: Barbarę Zbrożynę (rzeźby na osiedlu Piastowskim) i Jana Ziemskiego (rzeźba na osiedlu Sienkiewicza). Sam inicjator Spotkań wraz z Ireneuszem Wydrzyńskim wykonał malowidła i mozaiki w prześwitach bloków na osiedlu Słowackiego.
Opracowała: Joanna Zętar
Gnot L., Nowy Lublin. Osiedla Lubelskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, Lublin 1987.
Nowak B., Lublin. Przewodnik, Lublin 2000.
|
