UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii (brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to). Więcej informacji znajdziesz tutaj.
TEATRNN.PL              Zapraszamy na nową stronę Ośrodka "Brama Grodzka - Teatr NN" pod adresem: teatrnn.pl!   
TNN.PL > Pamięć Miejsca  > Bądź Odkrywcą Pamięci > Materiały edukacyjne
Symbolika elementów cmentarza

Dostrzegając, że zewnętrzną infrastrukturę cmentarza, zdelimitowaną, ograniczoną przez ogrodzenie - płot bądź mur (z bramą i czasem bocznymi furtkami) - tworzą różnorakie elementy: kaplice, grobowce, mogiły ziemne z krzyżami bądź stelami, często centralnie usytuowane oznaki wyznaniowe (krzyż), widzieć trzeba również i to, że ich układ zawsze wyraża jakiś logicznie uzasadniony porządek, jest więc także nośnikiem jakichś informacji i wartości.

Ważną rolę w przestrzennej organizacji cmentarza odgrywa jego ogrodzenie. Już od średniowiecza Kościół nakazywał grodzenie cmentarzy, by w ten sposób chronić ich świętość, były bowiem traktowane jako część kościoła. Symbolczna rola ogrodzenia polega zaś na tym, że wyznacza ono granicę między strefami sacrum i profanum. Głębokiego znaczenia nabiera ta zasada na cmentarzach zydowskich, w kulturze bowiem żydowskiej, jak przypomina Jan Paweł Woronczak, „grób i cmentarz są, podobnie jak zmarły, rytualnie nieczyste i czynią nieczystym każdego, kto znajdzie się w promieniu 4 łokci (około 2 m) od nich". Stąd także na cmentarzu żydowskim nie było wolno mieszkać. Przylegające do niego domy żydowskich grabarzy oddzielone były od obszaru grzebalnego ścianą, która tak samo jak ogrodzenie od nieczystości izolowała, co więcej, okna ich domów nigdy na cmentarz nie wychodziły. Grabarze natomiast chrześcijańscy nieraz swe domki miewali w obrębie cmentarza. W kulturze żydowskiej ze względu też na wspomnianą nieczystość na cmentarz przychodzić wolno było tylko dla uczestnictwa w pogrzebie, dla odwiedzenia grobu zmarłego członka rodziny bądź rabina czy słynnego cadyka. Żydowskie cmentarze musiały zatem koniecznie mieć ogrodzenie, mogły się zaś znajdować w odległości nie mniejszej niż 50 łokci (25 m) od najbliższych domów.

Różna też w kulturze chrześcijańskiej i żydowskiej jest wewnętrzna stratyfikacja przestrzeni cmentarza. Miejscami kultowo uprzywilejowanymi na cmentarzach żydowskich są - nieraz obok siebie gromadzone, jak na warszawskim Cmentarzu Żydowskim przy ul. Okopowej - groby cadyków, na których kładzie się symboliczne kamyki oraz karteczki z prośbami, które zmarły cadyk przekazać ma Bogu tak samo, jak to ongiś czynił za życia. W rekonstruowaniu znaczeń cmentarzy żydów ortodoksyjnych spore znaczenie ma ustalenie kolejności grzebania zmarłych („zagrabiania"), na niektórych bowiem z nich (jak na starym, liczącym ponad dwa i pół wieku cmentarzu w Kromołowie) osobno chowano mężczyzn, osobno kobiety, osobno dzieci, którym nagrobki stawiano w wyjątkowych tylko wypadkach, nie tworzących zresztą jasnej, uporządkowanej reguły. Cmentarz żydowski nie ma natomiast takiego centrum, jakie na katolickich cmentarzach tworzą kaplica bądź krzyż. Krzyż ów jest kulturowym śladem tego, że dawne cmentarze byly zlokalizowane wokół kościołów, sakralizuje więc przestrzeń cmentarną, więź zaś cmentarza i kościoła odnawiana jest i rytualnie podkreślana przez procesję, odprawianą na katolickich cmentarzach w Dzień Zaduszny.

Symbolika cmentarnej bramy układa się w dwa wielkie znaczenia. Pierwsze z nich wyznacza granicę między światem żywych i umarłych, drugie – odwołując się do głębokich treści religijnych – mówi, że przejście przez bramę śmierci oznacza w istocie przejście od śmierci do życia wiecznego. Przejście przez tę bramę jest symboliczną ilustracją rytuału przejścia, przekroczenia granicy między światami żywych i umarłych.

Stosownie do tego istotne znaczenia mają również prowadzące przez cmentarz drogi, zwłaszcza główna z nich, biegnąca od bramy do centralnego punktu cmentarza, kaplicy bądź krzyża.(...) Niezwykły wreszcie sakralny charakter drogi i na tym polega, że jest ona “ostatnią drogą” zmarłego w jego wędrówce pogrzebowej w zaświaty: to już ostatnia jego droga ziemska. Dla cmentarnego przechodnia jest ona przypomnieniem, iż i on kiedyś tę drogę będzie musiał przebyć...

Choć symboliczna funkcja roślinności cmentarnej uległa dziś niemal całkowitemu zapomnieniu, to jednak także i roślinność ma swój udział w budowie owych znaczeń “księgi”, jaką jest cmentarz. W dawnych ludowych wierzeniach dusza zmarłego albo wciela się w nagrobną roslinność, szczególnie w drzewa, albo staje się ptakiem. (...) Fakt ten (...) wyjaśnia długo w kulturze ludowej skuteczne zakazy zabijania różnych ptaków, zwłaszcza jaskółek i bocianów, w ich bowiem postać dusze wcielały się najchętniej, by trwać potem na straży życia rodzinnego. (...) grobowy kult drzew uzewnętrznił się także w długiej żywotności zwyczaju grzebania zmarłych w sadach, z czego wzięłą się późniejsza tradycja sadzenia drzew owocowych na drzewach.Chrystianizacja obrzędu pogrzebowego sprawiła, że miejsce drzew jako identyfikatorów grobu zajęło “drzewo przenajszlachetniejsze” krzyża. 

Źródło:

Jacek Kolbuszewski, Cmentarze, Wydawnictwo Dolnośląskie 1996

 


do głównego opisu działu

Dodatkowe materiały
Funkcje cmentarza 
Mówiąc o podziale cmentarzy na różne ich typy i kategorie, warto pamiętać o tym, że z różnych powodów i w różnych okolicznościach cmentarze spełniały nieraz liczne wtórne funkcje
Symbolika elementów cmentarza 
Układ elementów zawsze wyraża jakiś logicznie uzasadniony porządek, jest więc także nośnikiem jakichś informacji i wartości
Język cmentarza 
Nagrobek jest powiadomieniem: tu leży człowiek

Kopiowanie zamieszczonych materiałów i ich wykorzystywanie bez zgody autorów jest zabronione
1997 - ; Wszystkie prawa zastrzeżone; Ośrodek Brama Grodzka - Teatr NN, ul Grodzka 21, 20-112 Lublin

powered by prot hosting serwery

Wspłpraca: