UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii (brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to). Więcej informacji znajdziesz tutaj.
TEATRNN.PL              Zapraszamy na nową stronę Ośrodka "Brama Grodzka - Teatr NN" pod adresem: teatrnn.pl!   
TNN.PL > Pamięć Miejsca  > Wielokulturowość > Brama Pamięci - lubelscy Żydzi
Zagłada lubelskich Żydów

Ruiny dzielnicy żydowskiej - ulica Szeroka, 1943.Przed wybuchem II wojny światowej co trzeci mieszkaniec Lublina, liczącego wówczas 120 tys. mieszkańców, należał do społeczności żydowskiej. W skutek polityki okupanta cała ta ludność została wymordowana, a jej dzielnice, ulice i domy ? zrównane z ziemią.
 
Spis treści
Dystrykt lubelski miejscem zagłady Żydów z całej Europy
Represje wobec Żydów. Obozy pracy przymusowej
Getto na Podzamczu
Małe getto na Majdanie Tatarskim
Wyburzenie dzielnicy na Podzamczu. ?Akcja Dożynki?
Literatura


 
 
 
 

 
Dystrykt lubelski miejscem zagłady Żydów z całej Europy
W latach 1939-1944 dystrykt lubelski stał się pod rządami nazistów gigantycznym obozem pracy i śmierci dla setek tysięcy polskich Żydów, jak również deportowanych tutaj żydowskich mieszkańców Niemiec, Francji, Holandii, Czech, Słowacji, Austrii Grecji i ZSRR. Generalne Gubernatorstwo (GG) ? utworzone w październiku 1939 roku z okupowanych polskich terenów nie wcielonych do Rzeszy Niemieckiej, stało się wraz z siecią gett, obozów pracy przymusowej, obozów koncentracyjnych i obozów śmierci centrum zagłady europejskich Żydów. Początkowo Generalne Gubernatorstwo składało się z 4 dystryktów: lubelskiego, warszawskiego, krakowskiego oraz radomskiego. Z początkiem sierpnia 1941 r. został utworzony dystrykt Galicja. 

Represje wobec Żydów. Obozy pracy przymusowej
Od pierwszych tygodni okupacja niemiecka wiązała się z represjami wobec ludności żydowskiej, które nie miały żadnych prawnych konsekwencji dla prześladowców. Szykany i ograniczenia obecne były w różnych dziedzinach życia społeczności żydowskiej. Zgodnie z rozporządzeniem Generalnego Gubernatora Hansa Franka z dnia 23 listopada 1939 r., które nabierało mocy prawnej z dniem 1 grudnia 1939 r., Żydzi mieli zostać oznakowani opaskami, na których miała znajdować się gwiazda Dawida. Przymus noszenia opasek obejmował Żydów od 10 roku życia. Żydzi byli oznakowani żółtymi gwiazdami Dawida, które musiały być przyszyte na lewej piersi oraz plecach, a w środku widoczny był  czarny napis "Jude".
Mieszkańcy Izbicy podczas robót przymusowych, Fot. Max Kirnberger, 1941. W dniu 26 października 1939 r. zostało wydane rozporządzenie o przymusie pracy. Akt wykonawczy do tego rozporządzenia wydał Wyższy Dowódca Policji i SS w GG Krüger w dniu 12 grudnia 1939 r. Na mocy zarządzenia Krügera przymus pracy objął  wszystkich Żydów w wieku od 14 do 60 lat. W związku z tym na terenie Lublina powstało wiele obozów pracy przymusowej. Pierwszy z nich powstał w listopadzie przy ul. Lipowej 7 z inicjatywy Dowódcy SS i Policji na dystrykt lubelski Odilo Globocnika.   9 listopada miała miejsce pierwsza akcja wyrzucania Żydów (500 rodzin), ale także Polaków z mieszkań, znajdujących się przy centralnych ulicach miasta. Przesiedleniom towarzyszyło plądrowanie mieszkań i rabunek cenniejszych przedmiotów. Rozporządzenia władz niemieckich coraz bardziej ograniczały swobodę poruszania się Żydów po mieście i zakazywały korzystania z różnego rodzaju usług - w tym możliwości korzystania z usług szpitali i gabinetów lekarskich. Władze okupacyjne stopniowo przejmowały żydowskie nieruchomości. Wszystkie zarządzenia i nakazy zmierzały do izolacji, spychania na margines społeczeństwa i wyeliminowania Żydów z życia gospodarczego miasta, a tym samym odebrania im ekonomicznych podstaw egzystencji. Równolegle władze niemieckie dążyły do degradacji potrzeb duchowych i kulturalnych Żydów. Zamknięto szkoły, synagogi i domy modlitwy. Zakazano korzystania z dostępnych urzędów pocztowych. W styczniu 1940 roku Rada Żydowska utworzyła Wydział Pocztowy dla ludności żydowskiej przy ul. Grodzkiej 11. Następnie został on przeniesiony na ul. Kowalską 2.   W maju 1940 roku powstał drugi duży obóz pracy przymusowej na terenie dawnego lotniska Lubelskiej Wytwórni Samolotów Plage-Laśkiewicz przy ul. Chełmskiej. Obóz na tzw. Flugplatzu był podporządkowany Dowódcy Policji i SS na dystrykt lubelski Odilo Globocnikowi. Od wiosny 1942 r. obóz na Flugplazu był wykorzystywany jako główna sortownia mienia po zamordowanych Żydach w toku "Akcji Reinhard". Mniejsze obozy pracy przymusowej funkcjonowały przy ul. Probostwo 6, ul. Browarnej 2, ul. Ogrodowej 4, na Czechowie i na Wieniawie przy ul. Ogródkowej 4.

Getto na Podzamczu 
Mieszkańcy lubelskiego getta, Fot. Max Kirnberger, 1941. Zgodnie ze spisem z końca 1940 r. na terenie Lublina zamieszkiwało ok. 43 tys. Żydów. Przyrost ludności żydowskiej w stosunku do 1939 r. był skutkiem napływu do Lublina uchodźców z zachodniej Polski i terenów wcielonych do Rzeszy. W marcu 1941 roku w Lublinie zostało utworzone dla ludności żydowskiej getto, którego granice były wyznaczone ulicami: Od rogu Kowalskiej, przez Kowalską, Krawiecką wzdłuż bloku domów, przecinając wolne pole Siennej od Kalinowszczyzny aż do rogu Franciszkańskiej, następnie przez Unicką aż do rogu Lubartowskiej, Lubartowską aż do rogu Kowalskiej 3.   Powstanie getta wiązało się z koniecznością przeniesienia się ludności polskiej, która zamieszkiwała w dzielnicy przeznaczonej na getto, do innych części miasta. Mieszkania po przesiedlonych do getta Żydach otrzymywali z kolei Polacy, wyrzuceni ze swoich mieszkań, znajdujących się w centrum miasta, a które miały być zagospodarowane na niemieckie instytucje.
Ponad 9 tys. Żydów zostało przesiedlonych do małych miasteczek położonych w powiecie lubelskim m. in. do Bełżyc, Bychawy, Parczewa, Lubartowa czy Żółkiewki. Wiele z osób przesiedlonych wróciło jednak z powrotem do Lublina. W październiku 1941 roku w mieście przebywało już 40 tys. Żydów. W tym czasie w getcie lubelskim panowała duża ciasnota mieszkaniowa, katastrofalne warunki higieniczne i głód, które przyczyniały się do dużej śmiertelności.
 
Powstanie getta było kolejnym etapem przygotowywanej akcji wywożenia jego mieszkańców do obozów zagłady. W przededniu rozpoczęcia "Akcji Reinhard" w Lublinie przebywało ok. 35 tys. Żydów. Na przełomie styczeń/luty 1942 r. władze niemieckie przystąpiły do grodzenia dzielnicy żydowskiej. Nigdy ten plan nie został ukończony, gdyż drutem nie została otoczona ulica Ruska.
W nocy z 16 na 17 marca 1942 roku rozpoczęła się likwidacja lubelskiego getta, która była początkiem "Akcji Reinhard" ? zagłady Żydów na terenie Generalnej Guberni. Tego dnia odszedł pierwszy transport liczący 1,4 tys. osób do obozu zagłady w Bełżcu, do którego wysłano do połowy kwietnia 1942 roku ponad 26 tys. Żydów.
 
Getto "wzorcowe" na Majdanie Tatarskim   
Ponad  7 tys. Żydów zostało "przesiedlonych" do nowo powstałego getta na Majdanie Tatarskim, przy czym tylko 4 250 osób dostało zezwolenie na osiedlenie się w "małym getcie". Po przeprowadzonym przez władze SS i policję spisie ludności w tym tzw. "getcie wzorcowym" (Mustergetto), okazało się, że przebywa w nim nielegalnie ok. 3 tys. osób. W wyniku dokonanej w dniu 20 kwietnia 1942 r. selekcji ok. 1,2 tys. mieszkańców getta, którzy nie posiadali J-ausweisów, zostało przeniesionych do obozu koncentracyjnego na Majdanku. Dzieci, osoby starsze i niedołężne zabito na terenie getta. Selekcje i akcje wysiedleńcze powtarzano co kilka tygodni, aż do ostatecznej likwidacji "wzorcowego getta".
W dniach 9-11 listopada 1942 roku miała miejsce ostateczna likwidacja getta na Majdanie Tatarskim. Część osób rozstrzelano na miejscu a około 3 tys. ludzi umieszczono w obozie koncentracyjnym na Majdanku. Getto - po usunięciu ludności żydowskiej i rabunku jej mienia ? podpalono.
Z momentem likwidacji getta przestała istnieć żydowska społeczność Lublina z wyjątkiem osób zatrudnionych w obozach pracy przy ul. Lipowej, na Flugplatzu, żydowskich więźniów Majdanka i więzienia Gestapo na Zamku.

Wyburzenie dzielnicy na Podzamczu. ?Akcja Dożynki? 
Ruiny dzielnicy żydowskiej - ulica Podzamcze i Krawiecka, 1943.Kolejnym etapem Zagłady było wyburzanie dzielnicy na Podzamczu mające na celu zniszczenie wszelkich śladów materialnej kultury pozostałej po społeczności żydowskiej Lublina. Z przestrzeni miasta zniknęły istniejące od wieków ulice i domy. Do wyburzania domów i niwelacji cmentarza żydowskiego na Wieniawie pod budowę nowego stadionu sportowego (Kommando Sportplatz) zatrudniano żydowskich więźniów z obozu pracy przymusowej przy ul. Ogródkowej 4.  
W dniu 3 listopada 1943 roku jednostki SS i policji dokonały ostatniej wielkiej egzekucji na Majdanku i w Trawnikach. Zginęła wówczas większość żydowskich więźniów pracujących w obozach pracy w Lublinie. Zbrodnia ta przeprowadzona przy dźwiękach muzyki nosiła kryptonim ?Aktion Erntefest? (Akcja Dożynki). W dniu 4 listopada "Akcja Dożynki" była przeprowadzona w obozie pracy w Poniatowej. "Akcja Dożynki" była ostatnim etapem "Akcji Reinhard".
W dniach 3 i 4 listopada 1943 roku w dystrykcie lubelskim SS i Policja rozstrzelała ponad 42 tys. Żydów (ok. 18 tys. w obozie koncentracyjnym na Majdanku, ok. 14 tys. w obozie pracy w Poniatowej, ok. 10 tys. w obozie pracy w Trawnikach). Była to największa zbrodnia w historii obozów koncentracyjnych przeprowadzona w tak krótkim czasie na przedstawicielach tylko jednej grupy etnicznej. 
 
 
 
Lista mieszkańców lubelskiego getta
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Kalendarium Zagłady lubelskich Żydów
Najważniejsze wydarzenia związane z Zagładą lubelskich Żydów.
Getta w Lublinie
Dzieje lubelskiego getta.
Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej w Lublinie
Rozkaz o wymordowaniu Żydów europejskich zapadł najprawdopodobniej na przełomie września i października 1941 r., a od 1 listopada 1941 r. rozpoczęto budowę pierwszego obozu zagłady, w Bełżcu.
Ochronka żydowska (sierociniec) - Grodzka 11, Lublin
W czasie akcji likwidacyjnej getta, w marcu 1942 roku, ponad setkę dzieci z ochronki oraz starców wywieziono samochodami ciężarowymi na łąki na Majdan Tatarski i zamordowano.
Judenrat w Lublinie
Pierwsze Judenraty pojawiły się w zachodniej i centralnej Polsce. Miały być bezwolnym i posłusznym organem żydowskim na usługach hitlerowców.
Ludzie aparatu nazistowskiego w Lublinie
Biogramy dowódców policji i SS na dystrykt lubelski, komendantów obozów w Lublinie i na Lubelszczyźnie, kierownictwa, bądź funkcjonariuszy obozów zagłady na Lubelszczyźnie.
Oddziały Wartownicze Dowódcy Policji i SS na Dystrykt Lubelski
Funkcjonowanie służb pomocniczych, które brały udział w likwidacji gett, konwojowaniu ofiar do obozów zagłady oraz pełniły funkcje wartownicze na terenie obozów.
Obozy pracy w dystrykcie lubelskim
Pierwsze obozy pracy dla Żydów w dystrykcie lubelskim powstawały od jesieni 1939 r. Przykładem jest obóz przy ulicy Lipowej 7 w Lublinie (obecnie w tym miejscu znajduje się centrum handlowe Plaza).
Getta tranzytowe w dystrykcie lubelskim
Ewakuowani Żydzi będą stopniowo umieszczani stopniowo w tzw. gettach przejściowych, skąd w dalszym ciągu przetransportuje się ich na Wschód. Faktycznie wyrażenie "przetransportuje się ich na Wschód" oznaczało deportację do obozów zagłady.
Koleje i deportacje
Historia kolei i opis wykorzystywania jej podczas deportacji ludności żydowskiej na teren obozów (przykład deportacji z terenów Rzeźni Lubelskiej).
Obóz zagłady w Bełżcu
Komory gazowe, które funkcjonowały do połowy czerwca 1942 r. były dość prymitywne, ulokowane w drewnianym domku. Jednorazowo zamordować można było w nich ok. 450 ? 480 osób.
Obóz zagłady w Sobiborze
Formą sprzeciwu wobec losu, jaki czekał Żydów w Sobiborze były ucieczki. Początkowo były organizowane na własną rękę. Jedna z pierwszych udanych ucieczek miała miejsce w Wigilię 1942 r.
Majdanek - hitlerowski obóz koncentracyjny w Lublinie
Majdanek miał być źródłem siły roboczej. Przeznaczony był dla więźniów różnych narodowości, przy czym najliczniejszą grupą więźniów byli Żydzi.
Majdanek - eksterminacja ludności żydowskiej w Lublinie
Transporty więźniów żydowskich przychodziły na Majdanek prawie przez cały okres jego funkcjonowania. Deportacje Żydów były częścią realizowanej od 17 marca 1942 r. ?Akcji Reinhard?.
"Akcja Reinhard" w Lublinie - Likwidacja getta na Podzamczu
W Lublinie zaplanowana eksterminacja Żydów europejskich w ramach ?Akcji Reinhard? rozpoczęła się od likwidacji getta na Podzamczu. Noc z 16 na 17 marca 1942 była początkiem ?Akcji Reinhard" - zagłady Żydów na terenie Generalnego Gubernatorstwa.
Lubelski Plac Śmierci
Miejsce, z którego w 1942 roku hitlerowcy wywieźli do obozu zagłady w Bełżcu ponad 30 tysięcy lubelskich Żydów.
"Akcja Dożynki" w Lublinie - 3 listopada 1943
Pod koniec października więźniowie wykopali za polami V i VI w okolicach krematorium trzy rowy. Miały one być wykorzystane jako masowe groby dla ofiar "Akcji Erntefest".
Grabież mienia Żydów lubelskich podczas ?Akcji Reinhard?
Zrabowane mienie pożydowskie, zgodnie z rozkazem Odilo Globocnika, było wprowadzane do kartotek przez administrację w obozach zagłady. Wszelkie pieniądze, dewizy, kruszce, kamienie szlachetne, biżuteria oraz inne rzeczy wartościowe trafiały do komórki podporządkowanej SS.
Komory gazowe w czasie II wojny światowej i "Akcji Reinhard"
Komory gazowe - jedna z najbardziej przerażających konsekwencji nazistowskiej ideologii - zostały pomyślane jako "humanitarny" sposób przeprowadzania masowych egzekucji. Zastosowano je m. in. podczas "Akcji Reinhardt" oraz w obozie Auschwitz II - Birkenau.
Sprawiedliwi wśród Narodów Świata
Na Lubelszczyźnie aż do II wojny światowej, na jednej ziemi żyli obok siebie Polacy i Żydzi, współistniały dwie kultury i dwie religie. Niestety wojna przyniosła zagładę tego świata.
Bibliografia - Zagłada lubelskich Żydów
Spis publikacji dotyczących tematyki Zagłady lubelskich Żydów.

 

 



Henio Żytomirski, Historia lubelskich Żydów, Życie kulturalne lubelskich Żydów, Życie religijne lubelskich Żydów, Żydzi w życiu gospodarczym Lublina, Życie polityczne lubelskich Żydów, Życie codzienne lubelskich Żydów, Zagłada lubelskich Żydów, Sylwetki lubelskich Żydów, Bibliografia Brama Pamięci - lubelscy Żydzi, Żydowski Lublin we wspomnieniach, literaturze i opracowaniach, Osoby zajmujące się tematyką Zagłady w Lublinie, Żydowski Lublin: ulice i miejsca, Kręgi Pamięci , Słowniczek terminów religii i kultury żydowskiej, "Elementarz - życie dzieci w obozie na Majdanku", The Gate of Memory - English,

-->

Kopiowanie zamieszczonych materiałów i ich wykorzystywanie bez zgody autorów jest zabronione
1997 - ; Wszystkie prawa zastrzeżone; Ośrodek Brama Grodzka - Teatr NN, ul Grodzka 21, 20-112 Lublin

powered by prot hosting serwery

Wspłpraca: