SCRIPTORES 

(nr 27)

Spis treści zeszytu "Lublin"

HISTORIA

"Nasze" - rozmowa z prof. Władysławem Panasem PDF >>

 Nasz stosunek do obecności Żydów w Polsce jest najczęściej bardzo emocjonalny i pełen sprzeczności, a przy tym oparty na dość fragmentarycznej wiedzy. Problemów nastręcza zarówno znajomość faktów, jak i ich interpretacja. Rozmowa rozwiązuje wiele z tych problemów, dotykając tematyki polsko-żydowskiej w całej jej rozciągłości i skomplikowaniu - od legendy Polin do polskiego antysemityzmu - nie opuszczając przy tym ani na chwilę lokalnego kontekstu jednego z historycznych miejsc diaspory żydowskiej. "O kulturze Rzeczpospolitej trzeba mówić takim językiem, jakiego wymagają twory złożone: wieloetniczne, wielowyznaniowe. Taką mieliśmy historię. Tworzyło ją wiele kultur, a została z nich jedna. Nosimy teraz za duży garnitur - skrojony zdecydowanie na kogoś innego."

"Żydzi polscy w świetle zachowanych źródeł" - Janusz Tazbir PDF >>

Rozwinięcie historycznych wątków rozmowy z prof. Panasem. Wybitny polski historyk w zwarty sposób opisuje historię i pozycję Żydów na ziemiach polskich, obalając niektóre związane z tym stereotypy. "Według bardzo przybliżonych obliczeń u schyłku istnienia szlacheckiej Rzeczypospolitej ludność polska stanowiła około 40 % ogółu mieszkańców, przy czym tylko jej część posiadała świadomość etniczną. W okresie istnienia II Rzeczypospolitej nastąpił wzrost tej ludności do 60-70 %, całą resztę reprezentowali Żydzi, Białorusini czy Ukraińcy, nie wspominając już o Niemcach."

"Na zajęcia niosę mapę Polski Jagiellonów" - rozmowa z prof. Jakubem Goldbergiem PDF >>

Rozmowa z mieszkającym w Izraelu autorem monografii Jewish Privileges in the Polish Commonwealth jest pretekstem do opisania skomplikowanej struktury władzy i wpływów w dawnej Polsce, roli Waad Arba Arcot (żydowskiego sejmu) oraz trudności w jednoznacznej ocenie żydowskiej historii. "W Polsce Żydzi byli bardziej odseparowani niż w innych krajach. To wynikało nie tylko z czynników negatywnych; nigdzie nie byli tak liczni, nie mieli tak szerokiej autonomii. Mogli swoje sprawy załatwiać między sobą."

"Portret historyczny" - Tadeusz Radzik  PDF >>

Panoramiczne i szczegółowe spojrzenie na historię Żydów lubelskich autorstwa profesora historii, wybitnego specjalisty w tej dziedzinie. Tekst zawiera części: Początki, Handel i prawa, Wojny i zabory, Edukacja, II Rzeczpospolita, Okupacja. "Zawsze w radzie miejskiej znajdowali się przedstawiciele patrycjatu wspierający starania Żydów o prawo handlu. Po ich stronie stawała często szlachta, ciągnąca z niego korzyści."

NARÓD I KSIĘGI

"Judaizm: Tora - Prorocy - Pisma" - Konstanty Gebert  PDF >>

Żydowski autor i założyciel polskiego pisma "Midrasz" w oparciu o refleksie nad hebrajską kulturą słowa zwięźle opisuje podstawy żydowskiej religii i umysłowości. "Żydów utworzyła Księga. Z Egiptu wyszła banda zbiegłych niewolników, w większości potomków Abrahama, mętnie pamiętających obietnice, jakie Pan poczynił ich ojcom. Dołączyli do nich inni niewolnicy, by na górze Synaj wspólnie stać się narodem."

"O (żydowskiej) miłości do (hebrajskich) ksiąg" - Ryszard Löw

Rozwinięcie wątku roli piśmiennictwa w żydowskiej kulturze. Autor opisuje m.in. zasady obchodzenia się z księgami, dysponowania nimi oraz specyficzny status kopistów i introligatorów. Z tekstu można się dowiedzieć, że najstarszy znany ekslibris żydowski pochodzi z Lublina, z 1651 roku, co jest o tyle ważne, że ten sposób oznaczania własności przyjęto w diasporze bardzo późno, gdyż księga była postrzegana jako dobro wspólne.

"Drukarnie hebrajskie w Lublinie" - Joanna Zętar  PDF >>

Autorka, pracująca w the "Grodzka Gate - NN Theatre" Centre, zbiera dostępne informacje o lubelskich drukarniach i drukarzach. Lublin był ważnym ośrodkiem hebrajskiego druku. Znając z poprzednich tekstów wagę słowa i jego rozpowszechniania w żydowskiej kulturze łatwiej przyswoić sobie tę część historii miasta.

"Od chederu do Jewsziwy" - Zygmunt Hoffman PDF >>

Razem z małym Dawidkiem przechodzimy wszystkie etapy żydowskiej edukacji aż do sławnej wyższej szkoły rabinackiej Jesziwas Chachmej Lublin.

"Księgi Pamięci" - Sylwia Bojczuk PDF >>

Część pracy magisterskiej studentki hebraistyki. Wstęp wyjaśniający, czym są księgi pamięci, wraz ze spisem treści Księgi pamięci Lublina wydanej w Tel Awiwie i jej fragmenty, zawierające wspomnienia kilku charakterystycznych ulic i dzielnic.

"Miasto i jego ulice" - fragmenty księgi pamięci Lublina wydanej w Paryżu PDF >>

ŻYDOWSKIE ELITY

"Czy Lublin miał żydowskie elity?" - Robert Kuwałek  PDF >>

Wyczerpujące opracowanie przypominające kilkadziesiąt postaci z żydowskiej przeszłości Lublina autorstwa historyka, jej zapalonego badacza. "Przez lata prawie w ogóle nie wspominało się w publikacjach, że wśród lublinian, którzy coś znaczyli dla miasta lub regionu, było wielu Żydów. A przecież nie przez przypadek mówiło się o Lublinie Ťżydowski Oxfordť czy ŤJerozolima Królestwa Polskiegoť. W naszej świadomości za tymi hasłami nie kryją się jednak żadne postaci. Kilkudziesięcioletni okres wymazywania pamięci o lubelskich Żydach pogłębił niewiedzę o bogactwie ich kultury. Dziś powinniśmy szukać odpowiedzi nawet na najbardziej podstawowe pytania."

"Pierwsza i ostatnia ŤMyślť" - Bartosz Panek PDF >>

Autor przegląda numery pierwszego organu prasowego lubelskich Żydów, który był jednocześnie ich ostatnim w języku polskim. "Uobywatelniajmy się" - takie hasło wypisano na sztandarze tygodnika. "Gdy przedłużały się trwające od lutego 1916 roku walki pod Verdun, a Claude Monet zastanawiał się nad namalowaniem serii ŤLilie wodneť, w Lublinie ukazał się pierwszy numer polskojęzycznej ŤMyśli Żydowskiejť."

"Do żydowskiej ludności miasta Lublina" - fragmenty odezwy Eliasza Klatzkina z 1916 r. PDF >>

Wezwanie do szczególnego zachowywania zasad higieny i pomocy w tym ludziom ubogim w trudnych czasach I wojny światowej. Tekst z "Myśli Żydowskiej", dokument tamtych czasów.

LUDZIE, PAMIĘĆ, MIEJSCE

"Lubelszczyzna w jidysz" - rozmowa z prof. Moniką Adamczyk-Garbowską  PDF >>

Wywiad z kierownikiem Zakładu Kultury i Historii Żydów Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej na temat autorów opisujących w Lublin i Lubelszczyznę. Tekst koncentruje się na Jakubie Glatsztejnie, nieznanym, a bardziej niż Singer związanym z Lublinem pisarzem jidysz. "Z czasem przyzwyczaiłam się do zdziwienia zarówno Polaków, jak i Żydów, dlaczego zajmuję się tą tematyką. Jak można, żyjąc w Lublinie, choć trochę nie interesować się kulturą i historią ludzi, którzy przed wojną stanowili ponad jedną trzecią mieszkańców?"

"Jakub Glatsztejn" - prof. Monika Adamczyk-Garbowska PDF >>
"Podróże Jasia" - fragmenty powieści Jakuba Glatsztejna PDF >>

Prof. Monika Adamczyk-Garbowska przedstawia sylwetkę nieznanego bliżej polskim czytelnikom, znakomitego żydowskiego pisarza Jakuba Glatsztejna, który urodził się i wychował w Lublinie. "Siedemnaście pierwszych lat życia wydaje mi się dłuższe niż ponad pięćdziesiąt następnych" - stwierdził kiedyś Jakub Glatsztejn. Mimo że większość życia spędził w Ameryce, nigdy nie porzucił rodzinnej mowy - jidysz - określającej jego głęboką tożsamość jako poety. Publikujemy fragment jednej z jego wspomnieniowych powieści, Kiedy Jaś pojechał (Wen Jasz is geforn), nigdy niepublikowanej po polsku. "Wokół nas kwitnie życie gojów - jedno polskie, a drugie rosyjskie, jedni z drugimi na noże - i życie żydowskie, wiele żydowskich istnień oddzielonych od siebie jak kasty, od żydowskich pariasów po arystokratów."

"To już prawie cały polski Lublin" - Marek Dziuba o "Podróży do Polski" Alfreda Döblina PDF >>

Pracownik naukowy germanistyki UMCS wprowadza nas w genezę i tło krytyczno-literackie zapisków Alfreda Döblina z podróży do Polski. "Żyd, Niemiec, Francuz? Ateista, żyd czy katolik? Dzisiaj powiedzielibyśmy, że był Europejczykiem w każdym calu i z całym niejednorodnym bagażem europejskiej kultury, który po prostu nie mieścił się w wąsko zakreślonych granicach nacjonalizmów. Chyba najlepszym dowodem na to jest fakt, raczej niespodziewany i niezamierzony, że po osiemdziesięciu latach w tym samym tekście źródeł własnej tożsamości kulturowej, w rozumieniu podróży po minionym świecie przeszłości, poszukują czytelnicy polscy, którzy adresatami tego tekstu pierwotnie nie byli."

"Lublin" - rozdział z "Podróży po Polsce" Alfreda Döblina PDF >>
Alfred Döblin, Reise in Polen. (c) 1968 Patmos Verlag GmbH & Co. KG, Walter Verlag, Düsseldorf / Zürich.

Autor opisuje miasto z wyższością i naturalistycznym demaskatorstwem. Częściowo jest to skutek zastosowania literackiej konwencji, ale również pierwsze wrażenia obcego, który nie jest w stanie wyjść poza stereotyp i intuicyjnie zdaje sobie z tego sprawę. Perspektywa autora bardzo przypomina tę dzisiejszą, osoby, która poznaje przedwojenne miasto na podstawie informacji i zdjęć, lecz nie potrafi dotrzeć do "prawdy“. Autor nawiązuje do tej sytuacji, opisując swoje zmagania z hotelowymi drzwiami: "Zamek był bezwzględnie uparty, a przy tym niezwykle głęboki. Klucz przewiercał się przez drzwi, przebijał ich serce i - wychodził po drugiej stronie. To właśnie był błąd."

"Mój dawny świat" - lubelskie wspomnienia Nechamy Tec PDF >>

Pierwszy rozdział wspomnieniowej książki lublinianki, profesor socjologii University of Connecticut w Stamford. W tego typu książkach, wydawanych na całym świecie, jeden z rozdziałów lub obszerne fragmenty opowiadają o Lublinie. Ci autorzy przyznają się do tego miasta, mają taką potrzebę, ponieważ jest ono częścią ich życia. Czy ich życie jest częścią Lublina? Autorka porusza istotny problem polsko-żydowskiej tożsamości: "Chociaż mieszkałam w chrześcijańskiej części miasta, nigdy nie udało mi się wejść do chrześcijańskiego świata."

"Anna Regina Sternfinkiel (Anna Langfus)" - Ewa Rybicka wspomnienia o Annie Langfus (z archiwum Historii Mówionej wydawcy)  PDF >>  PDF >>

Sylwetka laureatki jednej z najważniejszych nagród literackich świata, Prix Goncourt, lublinianki, Żydówki, której książki nie były tłumaczone na polski. Była czwartą z kolei kobietą, a pierwszą Polką, która uzyskała to wyróżnienie. Drukujemy również trzy wspomnienia o niej, w tym dwa pochodzące z Archiwum Historii Mówionej Ośrodka "Brama Grodzka - Teatr NN".

"Kurs przygotowawczy" - pierwszy rozdział z autobiograficznej książki "Sól i siarka" Anny Langfus  PDF >>

Pierwszy rozdział autobiograficznej powieści Sól i siarka. "Jak gdyby wewnątrz kuli zwieszonej w przestrzeni, nieświadomi kruchości naszego schronienia, graliśmy w pokera, podczas gdy na tysiącach swych nóg, jedząc tysiącami swych ust, niosąc śmierć tysiącami rąk, nieugięcie posuwała się bestia. Nocą weszła bez szmeru do miasta i zamieszkała w środku snu ludzi."

"Lublinie, moje święte miasto" - Jakub Glatsztejn PDF >>
"Umarli nie chwalą Boga" - Jakub Glatsztejn 

proza i wiersz z powojennej, elegijnej twórczości poety.