UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii (brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to). Więcej informacji znajdziesz tutaj.
TEATRNN.PL              Zapraszamy na nową stronę Ośrodka "Brama Grodzka - Teatr NN" pod adresem: teatrnn.pl!   
TNN.PL > Pamięć Miejsca  > Wielokulturowość > Brama Pamięci - lubelscy Żydzi > Zagłada lubelskich Żydów
"Akcja Reinhard" w Lublinie - Likwidacja getta na Podzamczu

Raport o bilansie "Aktion Reinhardt", 1943.
 
 
Kryptonim ?Akcja Reinhard? pojawił się po raz pierwszy z początkiem czerwca 1942 r. i był swego rodzaju hołdem dla Reinharda Heydricha, szefa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) i Protektora Czech i Moraw [1]. Pod tą nazwą krył się plan eksterminacji Żydów europejskich, a więc ponad 11 mln osób [2], która miała dokonać się na obszarze Generalnej Guberni (GG).
Kryptonim ?Akcja Reinhard? został wprowadzony później niż zaczęła się sama akcja. Wcześniej używano eufemizmu ?ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej?.
 
?Akcja Reinhard? miała miejsce głównie na terenach dystryktu lubelskiego i warszawskiego, gdzie rozlokowano obozy koncentracyjne i obozy zagłady. W Lublinie znajdował się sztab ?Akcji Reinhard? (budynek dzisiejszego Collegium Iuridicum KUL przy ul. Spokojnej 1), siedziba Odilo Globocnika ? dowódcy policji i SS na dystrykt lubelski (róg dzisiejszej ul. Wieniawskiej i Czystej) i jego prywatna willa (dzisiejszy budynek stojący przy ul. Bocznej Lubomelskiej, zazwyczaj fotografowany od strony ul. Leszczyńskiego), a także magazyny, w których segregowano i przechowywano zagrabione mienie żydowskie (obecny budynek biblioteki KUL przy ul. Chopina 27).
 
?Akcja Reinhard? była jedną z najbardziej makabrycznych w historii ludzkości. Nie było jednej centralnej instytucji, która planowałaby, a następnie odpowiadała za przeprowadzenie zbrodni. W proces ten zaangażowana została cała administracja nazistowska, której każdy element był konieczny. Dobra organizacja przedsięwzięcia pozwoliła nazistom w ciągu zaledwie 1,5 roku unicestwić co najmniej 1,5 mln Żydów, mordując ich w ?fabrykach śmierci? na skalę ?przemysłową?. Podczas ?Akcji Reinhard? w dystrykcie lubelskim śmierć poniosło co najmniej 600 tys. Żydów.
 
?Akcja Reinhard? a ?Akcja Eutanazja?(?T4?)
W latach 1939 ? 1941 naziści na terenie Rzeszy zorganizowali program, któremu nadano kryptonim ?T4? (skrót pochodzi od nazwy ulicy przy której znajdował się sztab operacji, Tiergartenstraße 4). Kryptonim ten odnosi się do programu ?Eutanazja?, którego celem było wyeliminowanie jednostek psychicznie i fizycznie niezdolnych do funkcjonowania w społeczeństwie niemieckim. Program Eutanazja nie był programem rasowym, choć ofiarami mogli być także Żydzi.

Doświadczenia zebrane przez nazistów podczas tej akcji zostały bezwzględnie wykorzystane przy późniejszej realizacji "Akcji Reinhard". Można wyróżnić kilka elementów łączących obydwa programy:

  1. ich celem była masowa eliminacja społecznie zbędnych ?elementów?, odpowiednio: ?upośledzonych? - ?Akcja Eutanazja? i Żydów - ?Akcja Reinhard?;
  2. bezpośrednie zwierzchnictwo nad obydwoma ?programami? posiadała Kancelaria Führera;
  3. personel pracujący przy akcji ?T4? został przeniesiony do realizacji ?Akcji Reinhard? (wszyscy komendanci obozów zagłady wywodzili się z akcji ?T4?);
  4. personel ?Akcji Reinhard? był podporządkowany sztabowi ?T4? [3] ? formalnie był zatrudniony dla ?T4? i został wydelegowany do przeprowadzenia ?Akcji Reinhard?;
  5. te same metody zabijania (komory gazowe) i postępowania wobec ofiar (utrzymywanie w pełnej nieświadomości co do ich losu)[4];
  6. deponowanie części kosztowności i dewiz zrabowanych podczas ?Akcji Reinhard? w sztabie przy ulicy Tiergartenstraße 4 [5].
  7. obowiązek podpisania formularza zobowiązującego do zachowania ścisłej tajemnicy przez zaangażowanych funkcjonariuszy w obydwa projekty [6].
 
?Akcja Reinhard? a ?ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej?
Podjęcie decyzji o ?ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej? nie było aktem jednorazowym, lecz procesem. Podczas okupacji ziem polskich naziści stopniowo zaostrzali politykę w stosunku do ludności żydowskiej. Początkowo przejawiało się to raczej w zakazach i nakazach niż zaplanowanej eksterminacji. Władze okupacyjne w latach 1939 ? 1941 rozpatrywały jeszcze możliwości ?przesiedlenia? Żydów (?Plan Nisko?: na Madagaskar i na bagna Białorusi) w celu odizolowania ich od społeczeństwa polskiego [7].

Mieszkańcy lubelskiego getta, Fot. Max Kirnberger, 1941. Od jesieni 1939 r. do początku 1942 r. prowadzono politykę zamykania ludności żydowskiej w gettach, wywłaszczania jej z mienia oraz wykorzystywania jako darmową siłę roboczą. Kierunek polityki antyżydowskiej zmienił się na przełomie 1941 i 1942 r. Wówczas zdecydowano o rozpoczęciu ?ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej? w Europie, którego zapowiedzią była decyzja o wymordowaniu wszystkich mężczyzn ? Żydów na obszarze ZSRR (przełom lipca i sierpnia 1941 r.), rozszerzona później na żydowskie kobiety i dzieci (przełom sierpnia i września). Decyzja o wymordowaniu wszystkich Żydów europejskich zapadła najprawdopodobniej na przełomie września i października 1941 r. i była ustnym rozkazem Adolfa Hitlera. Wcześniej Hermann Göring wydał 31 lipca 1941 r. rozkaz Reinhardowi Heydrichowi, na mocy którego Heydrich miał przygotować plany wyniszczenia Żydów europejskich. Decyzja o ?ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej? nie mogła zapaść później, ponieważ z początkiem listopada 1941 r. przystąpiono już do budowy pierwszego z trzech obozów ?Akcji Reinhard?, w Bełżcu.

Za końcowy etap procesu decyzyjnego o ?ostatecznym rozwiązaniu? można uznać konferencję w Wannsee (20 stycznia 1942), na której zapadły ustalenia co do współpracy poszczególnych instytucji zaangażowanych w proces eksterminacji Żydów europejskich. Likwidacja ludności żydowskiej nie była procesem scentralizowanym, gdyż nie utworzono instytucji, która w całości odpowiadałaby za proces decyzyjny i przeprowadzanie poszczególnych działań. Każdy z urzędów był ogniwem w procesie ?ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej?. Eksterminacja miała odbywać się etapami. W pierwszej kolejności miała dotyczyć Żydów z obszaru ZSRR, a następnie z GG (Generalne Gubernatorstwo), a na końcu z pozostałych krajów okupowanej Europy. Żydzi, którzy zostaliby uznani za niezbędnych w przemyśle, mieli być tymczasowo pozostawieni przy życiu.

Początek ?Akcji Reinhard? ? likwidacja getta na Podzamczu w Lublinie
Ulica Szeroka w okresie getta, Fot. Max Kax Kirnberger, 1941.W Lublinie zaplanowana eksterminacja Żydów europejskich w ramach ?Akcji Reinhard? rozpoczęła się od likwidacji getta na Podzamczu. Noc z 16 na 17 marca 1942 była początkiem ?Akcji Reinhard" - zagłady Żydów na terenie GG. W likwidacji getta uczestniczyli SS-mani oraz Hiwis z obozu szkoleniowego w Trawnikach. Nad ranem 17 marca pierwszy transport z lubelskiego Umschlagplazu został wysłany do obozu zagłady w Bełżcu. Wywieziono wówczas ok. 1,4 tys. osób. Akcje ?wysiedleńcze? trwały bez przerwy do 15 kwietnia, a w ich trakcie przetransportowano do Bełżca co najmniej 26 tys. Żydów.

Podczas ?przesiedlenia? Żydów z Podzamcza wielu z nich zginęło zastrzelonych na ulicach getta, w mieszkaniach lub skrytkach. Osoby stare, chore, ułomne likwidowano w pierwszej kolejności. Ci, którym udało się przetrwać pierwsze godziny akcji zostali przeprowadzeni do synagogi Maharszala, skąd następnie pędzono ich na Umschlagplaz zlokalizowany za rzeźnią miejską na Kalinowszczyźnie. Był to ostatni etap przed deportacją do obozu zagłady w Bełżcu.

W połowie kwietnia, gdy wstrzymano ?przesiedlenia na wschód?, część Żydów, którzy przeżyli, przeniesiono do nowo utworzonego getta na Majdanie Tatarskim.
 
Lista mieszkańców lubelskiego getta
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
?Wzorcowe? getto na Majdanie Tatarskim
Zgodnie z wytycznymi władz okupacyjnych w getcie miało być ulokowanych niewiele ponad 4 tys. Żydów, którzy przetrwali pierwszą falę deportacji do Bełżca. Taki stan rzeczy był spowodowany zapewnieniami nazistów o utworzeniu ?wzorcowego? getta, w którym Żydzi będą mogli wieść spokojny żywot. Rzeczywistość okazała się odmienna. Liczba przesiedlonych Żydów urosła do ponad 7 tys. osób, a przez cały okres funkcjonowania żydowskiej zamkniętej dzielnicy mieszkaniowej na Majdanie Tatarskim naziści organizowali selekcje, aż do ostatecznej akcji likwidacyjnej, która nastąpiła w dniach 9-11 listopada 1942 r.
 
Obozy zagłady w ramach ?Akcji Reinhard?
Wejście do bylego obozu zagłady w Treblince, Fot. J. Zętar, 2007.W ramach ?Akcji Reinhard? określono strukturę budowy i funkcjonowania całego mechanizmu zagłady. Naziści stworzyli trzy miejsca z przeznaczeniem do natychmiastowej zagłady. Zostały one zlokalizowane w Bełżcu, Sobiborze i Treblince. Dwa pierwsze utworzono we wschodniej części dystryktu lubelskiego, ostatni w dystrykcie warszawskim. Pierwszy powstał Bełżec (marzec 1942 r.). Masowe deportacje do niego rozpoczęły się wraz z likwidacją getta na Podzamczu w Lublinie w połowie marca 1942 r. Obóz w Bełżcu funkcjonował z przerwami najprawdopodobniej do połowy grudnia 1942 r. W tym okresie naziści zdołali wymordować co najmniej 430 tys. Żydów z dystryktów lubelskiego, Galicja oraz krakowskiego.

Kolejnym obozem zagłady był Sobibór, który funkcjonował w pełni od maja 1942 do października 1943 r., kiedy wybuchło w nim powstanie. W Sobiborze śmierć poniosło co najmniej 170 tys. Żydów z obszaru GG, Holandii, Protektoratu Czech i Moraw, Niemiec, Białorusi, Francji, Austrii, Słowacji.

Cechą charakterystyczną obozów ?Akcji Reinhard? była niewielka powierzchnia jaką zajmowały. Wynikało to z faktu, iż ich jedynym przeznaczeniem była eksterminacja na masową skalę. Wszystko odbywało się w pośpiechu. Cały proces od rozładunku do momentu usuwania ciał z komór gazowych trwał nie dłużej niż 2 ? 3 godziny.

Służbę w obozach zagłady ?Akcji Reinhard? pełniło jednorazowo kilkunastu SS-manów, którzy do pomocy mieli ok. 120 Hiwis z obozu szkoleniowego w Trawnikach. Większość funkcjonariuszy SS rekrutowała się z personelu biorącego udział w programie ?T4?.

Jako pierwszy zlikwidowany został obóz zagłady w Bełżcu (czerwiec 1943 r.). Decyzja o zaprzestaniu działania Sobiboru zapadła w październiku 1943 r., co było bezpośrednio związane z ucieczką dużej liczby więźniów w trakcie powstania. Na obszarze zlikwidowanych obozów naziści zorganizowali gospodarstwa rolne, w których osadzono wachmanów ukraińskich wraz z rodzinami. Przebywali oni na tym terenie do lata 1944 r. i w wyniku zbliżającego się frontu uciekli w kierunku zachodnim. Pozostawione bez nadzoru obszary byłych obozów zagłady były przekopywane przez miejscową ludność, która poszukiwała kosztowności.
 
Rola obozu koncentracyjnego na Majdanku w ?Akcji Reinhard"
Początkowo plany budowy obozu na Majdanku przewidywały stworzenie takiego obozu, który spełniałby jednocześnie funkcje obozu pracy, rezerwuaru siły roboczej i miejsca grabieży mienia. Z biegiem czasu obóz na Majdanku zaczął pełnić rolę miejsca masowej eksterminacji, w szczególności dla Żydów.

Od momentu utworzenia obozu w październiku 1941 r., na jego teren trafiali więźniowie różnych narodowości m. in. Rosjanie, Polacy, Ukraińcy, Białorusini, Włosi, Niemcy ale przede wszystkim Żydzi z okupowanych krajów Europy. Byli oni wykorzystywani jako niewolnicza siła robocza. Najliczniejsze transporty żydowskie przybywały na teren obozu na Majdanku w okresach wiosna 1942 r. oraz wiosna ? lato 1943 r. Stan taki był bezpośrednio związany z realizowaną od połowy marca 1942 r. ?Akcji Reinhard?.

Początkowo na teren obozu zwożono jedynie mężczyzn pochodzenia żydowskiego, a następnie całe rodziny. Ponieważ na Majdanku nie istniała rampa kolejowa, transporty były kierowane na teren obozu na Flugplazu, stamtąd dopiero pędzono ofiary do obozu koncentracyjnego na Majdanku, gdzie przeprowadzano wstępną selekcję, podczas której wybierano ?element nieproduktywny? czyli dzieci, osoby chore, niedołężne oraz starców w celu ich eksterminacji.

Początkowo egzekucje na więźniach były przeprowadzane w Lesie Krępieckim. Aby usprawnić proces eksterminacji wybudowano na terenie obozu na Majdanku komory gazowe, które funkcjonowały od jesieni 1942 r. do jesieni 1943 r. Powszechnie używanym do uśmiercania preparatem był dwutlenek węgla (CO2). Ciała ofiar były następnie palone w krematorium lub na stosach paleniskowych.

W dniu 3 listopada 1943 r. na terenie obozu na Majdanku naziści przeprowadzili ?Akcję Erntefest" (?Akcja Dożynki?), podczas której wymordowano ponad 18 tys. więźniów żydowskich z Majdanka oraz innych obozów rozsianych po Lublinie. ?Akcja Dożynki? była finalnym etapem ?Akcji Reinhard?.

Według najnowszych badań prowadzonych przez historyków można przyjąć, iż w obozie koncentracyjnym na Majdanku śmierć poniosło ogółem ok. 80 tys. więźniów różnych narodowości, z czego ok. 60 tys. stanowili Żydzi [8].

W nocy z 22/23 lipca 1944 r. obóz został zajęty przez żołnierzy Armii Czerwonej.

Żydowskie obozy pracy na Lubelszczyźnie
Obóz pracy przymusowej dla Żydów w Ossowie, 1943.W ramach ?Akcji Reinhard? zarządzono przymus pracy ludności żydowskiej, który został usankcjonowany rozporządzeniem Generalnego Gubernatora Hansa Franka w październiku 1939 r. Do przymusowych robót mogli zostać skierowani Żydzi pomiędzy
14 ? 60 rokiem życia. Prawodawstwo to stało się podstawą do tworzenia obozów pracy, których liczba w GG wynosiła 491, z czego 154 w dystrykcie lubelskim.

Żydowskie obozy pracy w dystrykcie lubelskim powstawały przez cały okres okupacji. Jeden z pierwszych został utworzony przy ul. Lipowej 7 już na jesieni 1939 r. Kolejne powstały w Poniatowej, Trawnikach, Budzyniu, Ossowie, Dorohuczy i innych.

Obozy pracy dla Żydów oraz kompleksy fabryczne tworzone w pobliżu obozów koncentracyjnych stały się podstawą utworzonej z początkiem 1943 r. spółki Ostindustrie (Osti), której celem było zwiększenie pozycji SS na płaszczyźnie gospodarczej. Jej twórcą był ówczesny szef policji i SS w dystrykcie lubelskim, Odilo Globocnik.

Ze względu na wybuch powstań w gettach warszawskim i białostockim oraz obozach zagłady w Treblince i Sobiborze, wewnętrznych konfliktów między instytucjami nazistowskimi, plan utworzenia imperium gospodarczego SS zrealizowano w niewielkim stopniu, natomiast całkowicie zawieszony został po ?Akcji Dożynki?.

Getta przejściowe w dystrykcie lubelskim
Bezpośrednio powiązane z realizacją ?Akcji Reinhard? było również tworzenie gett tranzytowych, które powstawały w miasteczkach Lubelszczyzny z dużym odsetkiem ludności żydowskiej. Powstawały one w prowincjonalnych miejscowościach zamieszkałych przez Żydów polskich, (np. w Izbicy, Piaskach, Krasiczynie, Rejowcu i wielu innych). Miejscowości te położone były w pobliżu linii kolejowych, co ułatwiało gromadzenie i późniejsze deportacje do obozów zagłady. Większość deportowanych do gett to była żydowska biedota, która w pierwszej kolejności podlegała eksterminacji pośredniej (śmierć głodowa lub w wyniku epidemii). Po usunięciu z gett Żydów miejscowych, sprowadzano tam Żydów zagranicznych deportowanych głównie z Niemiec, Austrii, Protektoratu Czech i Moraw oraz Słowacji. Transporty z zagranicy przybywały najprawdopodobniej do połowy czerwca, następne kierowano już bezpośrednio do obozów zagłady.

Na jesieni 1942 r. w miejsce gett przejściowych zaczęto tworzyć tzw. getta szczątkowe zwane inaczej wtórnymi. Powstawały one w momencie, gdy większość Żydów ?wysiedlono? już do obozów zagłady. Zostały one ostatecznie zlikwidowane na wiosnę 1943 r., a ulokowani w nich Żydzi zamordowani.

?Akcja Erntefest" jako ostatni etap ?Akcji Reinhard?
Decyzję o realizacji ?Akcji Erntefest" podjął pod koniec sierpnia 1943 r. Reichsführer SS Himmler. Bezpośrednio odpowiedzialnym za całą operację został szef policji i SS w dystrykcie lubelskim, Jakob Sporrenberg. Jej celem było uczynienie z GG obszaru Judenfrei - "wolnego od Żydów".

?Akcja Dożynki? realizowana była w dniach 3 ? 4 listopada 1943 r. W pierwszym dniu zlikwidowano Żydów przebywających w Lublinie i na Majdanku oraz w obozie pracy w Trawnikach. Następnego dnia wymordowano Żydów w obozie pracy w Poniatowej. Podczas "Akcji Erntefest" zamordowano ponad 42 tys. osób. ?Akcja Dożynki? była etapem kończącym ?Akcję Reinhard?.

Grabież żydowskiego mienia podczas ?Akcji Reinhard?
Zrabowane mienie żydowskie, 1943.Dodatkowym celem ?Akcji Reinhard? było przejęcie żydowskiego mienia. Grabieży podlegało wszystko co dla nazistów przedstawiało wartość, a wiec kosztowności, dewizy, garderoba, rzeczy codziennego użytku, ale także włosy czy złoto dentystyczne. Instytucją centralną, do której trafiały ubrania i rzeczy codziennego użytku był Główny Urząd Gospodarczo ? Administracyjny SS (WVHA), zaś kosztowności deponowano w Banku Rzeszy.

Pozbawianie Żydów mienia ruchomego zaczynało się na etapie załadunku w punkcie zbornym, a kończyło w obozie zagłady. Zrabowane ruchomości zanim trafiły do WVHA były segregowane, pozbawiane wszelkich oznaczeń, a następnie transportowane do magazynów ?Akcji Reinhard? przy ul. Chopina 27 w Lublinie (obecnie siedziba biblioteki KUL). Stamtąd dopiero były przewożone do centrali w Berlinie. Według raportu Globocnika sporządzonego na początku stycznia 1944 r. wartość zawłaszczonego mienia wynosiła ok. 179 mln RM.

Poza grabieżą instytucjonalną można wyodrębnić grabież indywidualną. Można przypuszczać, iż korupcja wśród SS-manów była zjawiskiem powszechnym.
 
 
Literatura
 
Berenstein T., Rutkowski A., Eksterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów, Warszawa 1957.
 
Heberer P., Ciągłość eksterminacji. Sprawcy ?T4? i ?akcji Reinhardt?,[w:] Libionka D. (red.), Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, Warszawa 2004.
 
Kuwałek R., Żydzi lubelscy w obozie koncentracyjnym na Majdanku, "Zeszyty Majdanka", t. XXII (2003).
 
Kuwałek R., Akcja Reinhardt na Lubelszczyźnie - początek zagłady lubelskiego getta, "Gazeta Wyborcza", 11. 12. 2007.
 
Radzik T., Żydowska dzielnica zamknięta, Lublin 1999.
 
Reder R., Bełżec, Kraków 1999.
 
Sereny G., W stronę ciemności. Rozmowy z komendantem Treblinki, Warszawa 2002.

Wysok W., Kuwałek R., Lublin. Jerozolima Królestwa Polskiego, Lublin 2001.

Przypisy
[1] Archiwum Państwowego Muzeum na Majdanku (APMM), Witte P.,?...zusammen 1 274 166? ? radiotlegram SS ? Sturmbannführera Hermanna Höflego kluczowym dokumentem dotyczącym Holocaustu, ?Die Zeit?, nr 3, z dn. 10 ? 01 ? 2002, sygn. 1225.
[2] Berenstein T., Rutkowski A., Eksterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów, Warszawa 1957, s. 274 ? 275.
[3] Heberer P., Ciągłość eksterminacji. Sprawcy ?T4? i ?akcji Reinhardt?, [w:] Libionka D. (red.), Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, Warszawa 2004, s. 76.
[4] Sereny G., W stronę ciemności. Rozmowy z komendantem Treblinki, Warszawa 2002, s. 47; Reder R., Bełżec, Kraków 1999, s. 52.
[5] Heberer P., Ciągłość eksterminacji. Sprawcy ?T4? i ?akcji Reinhardt?, [w:] Libionka D. (red.), Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, Warszawa 2004, s. 76.
[6] Berenstein T., Rutkowski A., Eksterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów, Warszawa 1957, s. 295; Sereny G., W stronę ciemności. Rozmowy z komendantem Treblinki, Warszawa 2002, s. 47; Reder R., Bełżec, Kraków 1999, s. 47.
[7] Eisenbach A., Hitlerowska polityka zagłady Żydów, Warszawa 1961, s. 165 ? 182; Mańkowski Z., Między Wisłą a Bugiem, Lublin 1978, s. 100.
[8] Kranz T., Zagłada Żydów w obozie koncentracyjnym na Majdanku, Lublin 2007, s. 71 ? 76. 
 

Opracował Jakub Chmielewski

 

 



Sprawiedliwi wśród Narodów Świata, Majdanek - eksterminacja ludności żydowskiej w Lublinie, Kalendarium Zagłady lubelskich Żydów, "Akcja Reinhard" w Lublinie - Likwidacja getta na Podzamczu, Lubelski Plac Śmierci, Getta w Lublinie, Majdanek - hitlerowski obóz koncentracyjny w Lublinie, Ochronka żydowska (sierociniec) - Grodzka 11, Lublin, Ludzie aparatu nazistowskiego w Lublinie, Judenrat w Lublinie, Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej w Lublinie, "Akcja Dożynki" w Lublinie - 3 listopada 1943 , Oddziały Wartownicze Dowódcy Policji i SS na Dystrykt Lubelski, Obozy pracy w dystrykcie lubelskim, Getta tranzytowe w dystrykcie lubelskim, Obóz zagłady w Bełżcu, Obóz zagłady w Sobiborze, Grabież mienia Żydów lubelskich podczas ?Akcji Reinhard?, Bibliografia - Zagłada lubelskich Żydów, Koleje i deportacje , Komory gazowe w czasie II wojny światowej i "Akcji Reinhard",

-->

Kopiowanie zamieszczonych materiałów i ich wykorzystywanie bez zgody autorów jest zabronione
1997 - ; Wszystkie prawa zastrzeżone; Ośrodek Brama Grodzka - Teatr NN, ul Grodzka 21, 20-112 Lublin

powered by prot hosting serwery

Wspłpraca: