Spis treści Wrzesień w lubelskiej prasie Lublin i Lubelszczyzna na szlaku uciekinierów - relacje świadków Zobacz też Przypisy

Wrzesień w lubelskiej prasie
1 września "Ekspress Lubelski" pisał: ...Bez skutku pozostają wysiłki niemieckiej propagandy wszczęcia zamętu i załamania gospodarczego Polski. Wieś lubelska organizuje"dożynki", pracując z całym spokojem i sumiennością (...)¹

2 września na pierwszych stronach gazet ukazało się orędzie Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej do narodu: Nieprzyjacielu wrót Najjaśniejszej Rzeczpospolitej. W obecnej chwili istnieje tylko Polska! (...) W obecnej chwili nie ma nic ważniejszego! Dla Niej życie, dla Niej wszystko, czego żąda! Nie poskąpimy krwi!²

3 września, na wieść o przyłączeniu się Francji i Anglii do wojny przeciwko Niemcom, dochodziło do spontanicznych manifestacji w Lublinie i innych miastach województwa. Na ulicach pojawiły się flagi, panował podniosły nastrój.³"Ekspress Lubelski" tymi słowy uspokajał mieszkańców: ...Lublin ma nadmiar artykułów spożywczych, a nierozsądne i chaotyczne robienie zapasów wprowadza zamęt. Cukru mamy pod dostatkiem, a mąki aż za dużo (...) Wystarczy też mięsa, gdyż wstrzymane zostały dostawy eksportowe do Niemiec.⁴

W następnych dniach do miasta dotarły jednak niepomyślne wiadomości z frontu.⁵Gazety apelowały do mieszkańców, by zgłaszali się do Polskiego Czerwonego Krzyża i oddawali krew. Pojawiły się komunikaty odradzające ludziom gromadzenia się na ulicach i używania sygnałów dźwiękowych.⁶

8 września „Głos Lubelski” na tytułowej stronie podaje sensacyjną informację: Berlin wali się w gruzy. 600 angielskich bombowców nad stolicą Rzeszy.Zakłady Kruppa... ruina. Równocześnie jednak, poniżej tej optymistycznej wiadomości zamieszczono apel:Ochotnicy zgłaszać się!!!⁷

Formowano także ochotnicze oddziały patrolowe: Przyjmowanie ochotników odbywa się przy Krakowskim Przedmieściu 41. Zgłaszać się mogą tylko oficerowie, podoficerowie i żołnierze rezerwiści. Wszyscy idziemy bronić Polski!!!⁸

Gdy 16-go września wojska niemieckie zbliżały się do rogatek Lublina,w prasie ukazała się odezwa komendanta miasta, Stanisława Lisa –Błońskiego: Wzywam całą ludność Lublina na godz. 17.30 do Ogrodu Saskiego w celu kopania rowów. Wszyscy mają się stawić z łopatami, szpadlami i kilofami. Lublin pójdzie w ślady Warszawy. Miasto nasze, które chlubi się historią wielkich walk, nie zawiedzie i tym razem. W imię dobra Ojczyzny, w imię dobra naszego miasta.⁹

Dzień później (17 września), gdy toczyły się już walki na terenie miasta, w „Głosie Lubelskim” ukazał się dramatyczny tekst, podpisany przez Dowództwo Grupy Lublin : Nie dopuścimy do tego, by flaga ze swastyką, symbol bezbożnictwa,symbol brutalności zatriumfować miał nad naszym miastem pełnym wspaniałych wspomnień historycznych. Lublin będzie się bronić i Lublin się obroni. Nie będzie nikogo wśród nas, kto by się zawahał na ołtarzu Ojczyzny życia swego złożyć w ofierze. Nie będzie nikogo, kto by odmówił najpierwszemu obowiązkowi Polaka.Za przykładem Warszawy i Lwowa wołamy: póki jeden Polak żyć będzie w mieście, Lublin będzie miastem polskim.¹⁰

Uciekali ludzie, którzy pod karą śmierci nie powinni opuszczać swoich stanowisk - pisał po wojnie b. starosta zamojski - Spotkałem znajomych lekarzy, dyrektorów szpitali, profesorów uniwersytetów, prezydentów miast, burmistrzów miast, straże pożarne wraz z taborem, dyrektorów gazowni, inżynierów drogowych... Chyba obłęd ogarnął wszystkich (...) Nie brakło także policji polskiej, która również nie zapomniała ciągnąć za sobą nawet stare babcie i stosy betów lub części urządzeń domowych (...)¹¹

Dzisiaj Lublin wygląda wręcz przygnębiająco - pisał 7 września w swoim dzienniku Z. Klukowski - Wszystkie ulice, zwłaszcza główne zatłoczone samochodami najrozmaitszych marek i typów. Walizki i toboły nie tylko wewnątrz lecz i na dachach, na zderzakach, na błotnikach, na maskach... Stacje benzynowe w oblężeniu, lecz już mało kto dostanie tu trochę benzyny. Składy wojskowe wydają benzynę, lecz wyłącznie posiadającym odpowiednie zaświadczenia. Koło tych składów widziałem olbrzymi skład wozów posuwający się z dwóch stron. Często wytwarzał się w tym miejscu taki zator, że żaden samochód ani furmanka nie mogły się ruszyć. Widziałem też niejeden samochód ciągniony końmi. Ewakuują się z Warszawy ministerstwa. Dygnitarze z rodzinami, ministrowie, wyżsi wojskowi, korpus dyplomatyczny - wszyscy pędzą na wschód i na południe. Przy wielu samochodach chorągiewki państwowe. Ucieka elita wnosząc niesłychane zamieszanie graniczące z paniką, udzielającą się coraz szerszym warstwom społeczeństwa.¹²

Na tyłach panuje straszliwy nieporządek - meldował Wodzowi Naczelnemu gen. Dąb-Biernacki, dowódca Armii "Prusy", który właśnie przybył do Lublina - Pełno uciekinierów cywilnych i wojskowych, którzy szerzą popłoch i zamieszanie. Szosa Garwolin - Lublin (nawet w nocy) nie do użytku wobec zatorów. Brak wszelkiej sprężystej akcji i władzy kierowniczej na tyłach, zwłaszcza w Lublinie. społeczeństwa.¹³

Cały ten chaos potęgowany był przez nieustanne, nękające ataki niemieckiego lotnictwa, które niszczyło węzły kolejowe, drogi przerzutu oraz skupiska ludności cywilnej. 8 września zaatakowano Łuków oraz Chełm, a 9 września Lublin oraz obiekty kolejowe na trasie Dęblin-Lublin-Chełm. 11 i 13 września zniszczono wytwórnię samolotów i lotnisko w Białej Podlaskiej, 13-go zbombardowano węzły kolejowe w Zamościu, Chełmie i Krasnymstawie.


Zobacz też:
Kamena 1977 nr 19 : Między Wisłą a Bugiem (II) : Wrzesień 1939
Kamena 1977 nr 18 : Między Wisłą a Bugiem (I) : Wrzesień 1939
Sztandar Ludu 1987 nr 222 : Lubelski wrzesień 1939 : Na marginesie dokumentalnej ekspozycji