Przywilej lokacyjny miasta Lublina z 15 sierpnia 1317 roku

Przywilej lokacyjny nadany Lublinowi w 1317 roku przez Władysława Łokietka zmieniał organizację władz miejskich. Obok starosty dominującą osobistością na terenie miasta był wójt dziedziczny, który drogą umowy zawartej z królem, jako właścicielem miasta, jeszcze w okresie jego lokacji, zdobył niezwykle mocną pozycję.

Spis treści Uprawnienia Wójtowie dziedziczni Wójtowie sądowi Upadek urzędu Literatura

Uprawnienia
Wójt skupił w swoim ręku nie tylko bardzo duży majątek ale także wszystkie właściwie zwierzchnie uprawnienia sądowe i administracyjne. Z nich na pierwszym miejscu wymienić należy prawo powoływania ławy sądowej z podwójcim. Trzeba przypomnieć, że wójt w średniowiecznym mieście był nie tyle reprezentantem mieszczaństwa, ile rzecznikiem właściciela miasta, w tym wypadku króla, jakby ekspozyturą jego wpływów. Starosta i wójt byli więc czynnikami nie samorządu miejskiego, lecz feudalnej zwierzchności nad miastem [1]. Na uposażenie wójta dziedzicznego składały się: co szósty łan ziemi ze 100 łanów przydzielonych miastu, 1/3 opłat sądowych, 1/6 z czynszów świadczonych przez mieszczan z działek siedliskowych, większość dochodów miejskich z jatek, karczm, piekarni, usług szewskich i rzeźniczych, co szósta kramnica kramarzy i sukienników, wyłączne prawo łowienia ryb w sadzawkach oraz tyle łaźni i młynów, „ile zdoła pobudować w granicach miasta”. Oprócz dóbr w samym mieście, posiadał również dwie wsie pod Lublinem, Konopnicę i Bronowice. Pierwszym wójtem lubelskim został blisko związany z dworem Władysława Łokietka Maciej z Opatowca. Dokument królewski gwarantował wójtom dziedziczenie stanowiska oraz prawo do jego sprzedaży czy pozbycia się, kiedykolwiek zechce.

Wójtowie dziedziczni
Na przełomie XIV i XV w. urząd wójta dziedzicznego przeszedł w ręce krakowskich rodzin mieszczańskich, mało związanych z tutejszym terenem. Sprawowały one władzę poprzez podwójcich, którzy stali na czele ławy sądowej. O urząd ten ubiegali się więc nie tylko najzamożniejsi mieszczanie, ale często i rycerstwo. Dowiadujemy się o domniemanych wójtach lubelskich w drugiej połowie XIV i pierwszej XV w. Byli to: Piotr Bogacz Czech (Petrus dives Bohemus de Lublin), przyjmujący w 1395 r. prawo miejskie krakowskie i posiadający ponadto wójtostwo grodeckie i Zygmunt Wierzynek, mający w Lublinie wójtostwo, które mu przypadło po ojcu; w r. 1407 sprzedał je swojemu wujowi Wawrzyńcowi Schirmerowi wobec sądu wyższego krakowskiego; następcą Wawrzyńca Schirmera na wójtostwie lubelskim miał być jego syn Mikołaj, następcą Mikołaja syn Piotr (...) W latach 1445-1448 spotykamy w aktach lubelskich rajcę krakowskiego Jana Pieczenia (consul Cracoviensis Joannes Peczan, Pęczen, Pyetschin), zajmującego wójtostwo lubelskie (...) po Piotrze Schirmerze. W 1456 r. Pieczeń sprzedaje wójtostwo zięciowi swemu, rajcy krakowskiemu, Stanisławowi Morsztynowi, kierownikowi mennicy królewskiej [2].

Wójtowie sądowi
Jak w innych miastach polskich, tak samo i nas, obok „pana mieszczan” – wójta dziedzicznego, rzadko prawdopodobnie przebywającego w Lublinie, istniał urząd wójta sądowego czyli podwójciego (advocatus juris civilis, viceadvocatus). Był on najwyższym po wójcie urzędnikiem sądowym. Pierwszy lubelski wójt dziedziczny otrzymał w 1317 r. wraz z uposażeniem prawo sądownictwa w mieście. Sam on odpowiadał tylko przed królem. Kazimierz Wielki przywilejem z dn. 25 stycznia 1342 r. potwierdził podleganie mieszczan w sprawach sądowych jurysdykcji wójtowskiej. Od wyroków sądu wójtowskiego według przywileju tego można było apelować tylko do sądu królewskiego. Dopiero Zygmunt I, już po wykupieniu wójtostwa przez miasto, ustanowił dla mieszczan 29 lica 1531 r. inny porządek apelacji. Przywilejem Kazimierza IV z dn. 18 grudnia 1460 r. burgrabiemu zamku lubelskiego zabroniono udziału w sądach miejskich.
Jan Olbracht przywilejem z dn. 21 września 1494 r. potwierdził wójtowi lubelskiemu prawo stanowienia podwójciego dla sądzenia w mieście spraw cywilnych i karnych, pod warunkiem, aby kandydat na to stanowisko odznaczał się biegłością w prawie magdeburskim. Po wykupieniu w 1504 r. przez miasto wójtostwa, gmina miejska przejęła na siebie prawa wójta dziedzicznego, m. in. władzę sądową. Pozostali jednak nadal wójtowie sądowi, których wybierała rada, bądź ze swego grona, bądź z grona ławy i sama przekazywała im sprawy do rozsądzenia. Ich zadaniem było przewodniczenie ławie, jako instancji niższej w stosunku do rady, a od wyroku sądu wójtowskiego można było wnieść apelację do rady miejskiej. Jeszcze w 1758 r. August III potwierdził prawo rady wyznaczania wójtów sądowych.

Upadek urzędu
W 1504 gmina miejska wykupiła za 2400 florenów wójtostwo od sukcesorów Morsztyna i tym samym przejęła na siebie nie tylko posiadłości wójtostwa, lecz również wszelkie prawa wójta dziedzicznego. Miasto zostało poddane jurysdykcji burmistrza i rajców. W 1533 r. Zygmunt I zobowiązał się zachować miasto przy posiadaniu wójtostwa w ciągu 20 lat, ale już po15 latach, w 1548 r., wcielił wójtostwo do miasta, zaś jego syn Zygmunt-August, przyrzekł, że wykupu więcej nie będzie. 

Literatura

Myśliński K., Czasy walki o samorząd [w:] Dobrzański J., Mazurkiewicz J. (red.) Dzieje Lublina. Próba syntezy,
t. I, Lublin 1965.

Riabinin J., Materiały do historii miasta Lublina 1317-1792, Lublin 1938.

Witusik A., Władysław Łokietek - dobroczyńcą miasta [w:] Witusik A. A., Radzik T. (red.), Lublin w dziejach i kulturze Polski, Lublin 2000.


Przypisy
[1] Witusik A., Władysław Łokietek - dobroczyńcą miasta [w:] Witusik A. A., Radzik T. (red.), Lublin w dziejach i kulturze Polski, Lublin 2000.
[2] Myśliński K., Czasy walki o samorząd [w:] Dobrzański J., Mazurkiewicz J. (red.) Dzieje Lublina. Próba syntezy, t. I, Lublin 1965.