1 września 1939 roku pozostaje w pamięci Polaków, jako data rozpoczęcia II wojny światowej, która pochłonęła miliony ofiar. Rankiem tego dnia, wraz z pierwszymi salwami pancernika Schleswig – Holstein, które padły na Westerplatte, zburzony został niepewny pokój jaki ustalono dwadzieścia lat wcześniej, na konferencji wersalskiej.

Spis treści Przed wojną Fall Weiss Bitwa graniczna Walki w głębi kraju Działania wojenne na terenie Lubelszczyzny Agresja Związku Radzieckiego Ostatnie bitwy Ludność cywilna Literatura

Przed wojną W latach trzydziestych XX wieku Polska znalazła się w bardzo ciężkiej sytuacji politycznej. Od strony wschodniej sąsiadem był totalitarny Związek Radziecki, który od swego powstania miał zaborcze plany względem wschodniej Europy. W roku 1920 Rzeczpospolita odparła inwazję sowiecką, ale Józef Stalin, przywódca ZSRR wciąż snuł plany podboju świata. Od zachodniej strony również nadciągały czarne chmury; w 1933 roku do władzy doszedł Adolf Hitler, który szybko zaczął realizować agresywną politykę zagraniczną. Ponieważ państwa zachodnie stosowały politykę appeasementu („ułagodzenia”) i nie reagowały zdecydowanie na zbrojenia i żądania Niemiec,  dlatego doszło do remilitaryzacji Nadrenii, a następnie Anschlussu („zajęcia”) Austrii. Jedynym państwem, które zdecydowanie przeciwstawiało się planom Hitlera, a nawet zgłosiło gotowość do zbrojnej akcji, była Polska. W roku 1938 Niemcy wkroczyli do Czechosłowacji,  co państwa zachodnie, na konferencji monachijskiej, uznały za legalne. Hitler usiłował nawiązać sojusz z Polakami skierowany przeciw ZSRR, ale jego propozycje zostały stanowczo odrzucone. Rozpoczął więc realizację planu mającego na celu zajęcie Polski. 23 sierpnia 1939 roku został zawarty pomiędzy III Rzeszą, a ZSRR pakt Ribbentrop – Mołotow, którego tajny protokół przewidywał rozbiór Rzeczypospolitej pomiędzy oba mocarstwa. Był to wstęp do II wojny światowej.

 Fragmenty przemówienia ministra Józefa Becka w Sejmie 05.05.1939 

  Bitwa graniczna Przez pierwsze trzy dni wojny wojska polskie usiłowały utrzymać linię frontu możliwie blisko granic. Mimo bohaterskiej obrony, w większości przypadków, były rozbijane lub zmuszone do wycofania się wobec przewagi technicznej i liczebnej wroga. Niemcy przełamali front w wielu miejscach dzięki taktyce Blitzkriegu, natychmiast wykorzystując luki w polskiej obronie. Polacy bohaterską obroną udowadniali jednak, że nie wszędzie siła wojsk pancernych wystarczała do pokonania zorganizowanego oporu. Pod Mokrą, niemiecka 4 Dywizja Pancerna, mimo miażdżącej przewagi w ludziach i sprzęcie została zatrzymana przez Wołyńską Brygadę Kawalerii, tracąc ponad 1000 ludzi oraz 100 czołgów i wozów bojowych. W wielu bitwach granicznych, niemiecka piechota, nie dysponująca czołgami, była odpierana ze znacznymi stratami. Jednak frontu nie udało się uratować, polskie armie zostały zmuszone do wycofywania się w głąb kraju.
  3 września 1939, zachodni sojusznicy Polski, Anglia i Francja wypowiedzieli wojnę Niemcom. Wbrew nadziejom Polaków nie rozpoczęli jednak energicznego uderzenia na III Rzeszę. Dysponujący 120 dywizjami alianci, nie wykorzystali szansy uderzenia na 23 słabe, rezerwowe dywizje niemieckie. Według generała Wermachtu  Alfrda Jodla, było to jedynym powodem, dla którego druga wojna światowa nie zakończyła się porażką III Rzeszy już w 1939 roku.   Działania wojenne na terenie Lubelszczyzny Agresja Związku Radzieckiego  17 września 1939 roku, Armia Czerwona, bez wypowiedzenia wojny wkroczyła na ziemie polskie. Związek Radziecki pogwałcił cztery międzynarodowe traktaty, w tym zawarty w 1932 roku pakt o nieagresji. Potężna Armia Czerwona wtargnęła na tereny bronione przez nieliczne jednostki Korpusu Ochrony Pogranicza. Nadzieje wciąż walczących dowódców polskich, o obronie na bagnach Polesia, gdzie niemieckie jednostki pancerne byłyby bezużyteczne, legły w gruzach. Naczelny Wódz, Edward Rydz-Śmigły, wydał kontrowersyjny rozkaz o unikaniu walki z Armią Czerwoną i jak najszybszym wycofaniu całości polskich sił zbrojnych do Rumunii. W większości przypadków polskie oddziały, zdezorientowane rozkazem,oddawały się do niewoli wojskom sowieckim. W kilku miejscach doszło do starć wojsk polskich z Armią Czerwoną. Doszło nawet do kilku wypadków, gdy walczący z Niemcami Polacy byli atakowani przez siły sowieckie (obrona Lwowa). Największą bitwą agresji sowieckiej było starcie pod Szackiem, gdzie liczące 4000 żołnierzy z lekką bronią ugrupowanie polskie rozbiło liczącą 13 000 żołnierzy 52 Dywizją Strzelecką Armii Czerwonej. 22 września, generał Wermachtu Heinz Guderian i kombrig Armii Czerwonej Siemion Kriwoszein, przyjęli wspólną defiladę oddziałów pancernych niemieckich i radzieckich.
Atak Armii Czerwonej na walczącą z III Rzeszą Polskę przeszedł do historii jako „cios w plecy” . Zaplanowane wymordowanie znacznej części jeńców wojennych , przez sowietów w Katyniu, Kozielsku i Ostaszkowie stało się jedną z największych zbrodni wojennych Związku Radzieckiego w II wojnie światowej.
Ostatnie bitwy

Radiowe przemówienie Stefana Starzyńskiego 17.09.1939 

Warszawa, okrążona i odcięta od zaopatrzenia, broniła się do 28 września.                 Miasto, bombardowane przez lotnictwo i artylerię niemiecką, nękane przez kolejne ataki Wermachtu wytrzymało ponad trzy tygodnie. Gdy w końcu oddziały polskie skapitulowały, do stolicy wkroczyli Niemcy. Bohaterski prezydent Warszawy, Stefan Starzyński został przez nich aresztowany i uwięziony. Dzień po Warszawie poddała się twierdza „Modlin” dotąd stawiająca opór sześciu dywizjom wroga.
Długo bronił się Hel, gdzie marynarze i żołnierze polscy odpierali Niemców aż do 2 października. Ostatnią bitwą Wojny Obronnej, była stoczona przez SGO „Polesie”,  bitwa pod Kockiem. Na terenie Lubelszczyzny rozegrała się ostatnia scena pierwszego aktu II wojny światowej.

Ludność cywilna

Komunikat o nalotach bombowych  

Agresja III Rzeszy miała charakter wojny totalnej. Lotnictwo niemieckie atakowało bez wahania obiekty cywilne, bombardowało wioski i miasta otwarte. Żołnierze niemieccy byli bardzo brutalni wobec ludności zamieszkującej ziemie polskie – dopatrywali się wszędzie dywersantów i szpiegów, najczęściej rozstrzeliwując niewinnych ludzi. Wielokrotnie dawali upust nienawiści do Żydów, czego przykładem może być maskara mieszkańców Końskich, zabitych 12 września. Bezwzględne postępowanie okupanta, tak różne od zachowania Niemców z czasów I wojny światowej, spowodowało ogromną panikę wśród ludności cywilnej. Mieszkańcy polskich wsi usiłowali uciec przed wojną opuszczając, wraz z całym majątkiem, miejsce zamieszkania. Ogromne rzesze uchodźców blokowały drogi, utrudniając jakąkolwiek komunikację. Luftwaffe wielokrotnie atakowała z powietrza kolumny uciekinierów, powiększając jeszcze, panującą wśród nich panikę. Na terenach zajętych przez Armię Czerwoną nie było lepiej. Wojska radzieckie dokonywały samosądów na polskich „panach” zamieszkujących Kresy Wschodnie. Nacjonalistyczne bojówki ukraińskie i białoruskie atakowały polskie władze i posterunki wojska, a także cywilną ludność polską zamieszkującą Polesie. W wielu miejscach mniejszości ukraińska i żydowska owacyjnie witały władze sowieckie, pomagając NKWD likwidować „podejrzanych politycznie” Polaków. Armia Czerwona, podobnie jak Wermacht dokonywała maskar ludności cywilnej, co miało miejsce m.in. w Rohatynie, Grodnie i Tarnopolu.