Od zawsze „trakt krakowski” grał ważną rolę w życiu miasta. Na tej właśnie ulicy miało miejsce kilka doniosłych i brzemiennych w skutki faktów historycznych. Dawniej "trakt krakowski" obejmował teren dzisiejszych placów – Łokietka i Litewskiego, dlatego i te miejsca są tutaj prezentowane. Wielkie wydarzenia zmieniały to miejsce i wpływały na mieszkających tu ludzi. Krakowskie Przedmieście jest obecnie główną ulicą Lublina.

Spis treści Powstanie ulicy Złoty wiek Czasy upadku Kongresówka Początek XX wieku Między wojnami

Powstanie ulicy, geneza nazwy
Nazwa „Krakowskie Przedmieście” dawniej nie oznaczała jedynie ulicy, jak dzisiaj. W średniowieczu i renesansie określano w ten sposób całą dzielnicę, znajdującą się naprzeciw Bramy Krakowskiej, wokół traktu wiodącego do Krakowa. „Przedmieściem” nazywano wtedy osady znajdujące się poza murami i wyłączone z prawa miejskiego, ale utworzone na gruntach należących do miasta. Po obwarowaniu Lublina przez Kazimierza Wielkiego, Krakowskie Przedmieście zostało zbudowane poza granicami murów miejskich.
Są dwie teorie na temat lokalizacji Krakowskiego Przedmieścia. Pierwsza mówi, że ówczesny trakt krakowski biegł na wprost Bramy Krakowskiej, dzisiejszą uliczką Kozią, dalej Narutowicza do dawnej posiadłości wizytek, następnie pod kątem prostym stykał się z ulicą Krakowskie Przedmieście, na wysokości numeru 72. Następnie biegł dzisiejszą ulicą Radziszewskiego obok kaplicy KUL i dalej na południowy zachód. Świadczy o tym wylot Bramy Krakowskiej, wymierzony w stronę uliczki Koziej, a nie obecnego Krakowskiego Przedmieścia.
Według drugiej teorii dawna ulica miała taki sam przebieg, jak dzisiejsza. Ma o tym świadczyć położenie kościoła Św. Ducha, który, stojąc od 1419 roku w tym samym miejscu, miał znajdować się tuż przy trakcie krakowskim.

Krakowskie Przedmieście w złotym wieku Rzeczypospolitej
To, co miało miejsce w Lublinie w 1569 r. trudno przecenić. O polsko- litewskim sejmie unijnym i towarzyszącym mu wydarzeniu kolejnego hołdu pruskiego przypomina nam nieustanie pomnik Unii Lubelskiej stojący na Placu Litewskim. Do roku 1575 zabudowa przy Krakowskim Przedmieściu była przeważnie drewniana, a obok budynków mieszkalnych w zabudowie dominowały kramy i jatki rzeźnicze. Wszystko zmieniły dwa nieodległe od siebie wydarzenia. Pierwsze to ogromny pożar, który w 1575 spalił większość drewnianej, średniowiecznej zabudowy, tak wewnątrz murów, jak i przedmieść. Od tej pory, nakazem władz miasta, domy na Krakowskim Przedmieściu musiały być murowane. Drugim wydarzeniem było utworzenie w Lublinie Trybunału Koronnego – miasto stało się ważnym ośrodkiem dla ówczesnej szlachty. Wielu magnatów budowało przy trakcie krakowskim i dzisiejszym Placu Litewskim dwory i rezydencje, nierzadko wystawiane z barokowym przepychem. W 1602 roku było ich aż 30! Ulica ta stawała się bardzo reprezentacyjna, co mogło być przyczyną objęcia jej na początku XVII wieku prawem miejskim. Wraz z Lublinem Krakowskie Przedmieście rozkwitało, aż do wojen kozackich i szwedzkich w połowie XVII wieku.

Czasy upadku - po wojnach szwedzkich i kozackich
Od poł. XVII w. Lublin doświadczył wszystkich wojennych klęsk Rzeczpospolitej. W kwietniu 1651 r. do Lublina przybył cały dwór króla Jana Kazimierza, a także liczne zaciężne chorągwie. Król przyjmował ich prezentacje na dzisiejszym Placu Litewskim. Po zajęciu Lublina przez wojska carskie i kozackie, Krakowskie Przedmieście podzieliło los innych przedmieśc miasta, które dostały się pod władzę kozackiego „hetmana" Wyhowskiego. Doszło do rabunków, zwłaszcza w pięknych pałacach i rezydencjach magnackich. Niecałe dwa miesiące później Krakowskie Przedmieście oglądało przemarsz ogromnej armii szwedzkiej. W 1657 r. na Krakowskim Przedmieściu, w kamienicy Gerwaszkiewiczowej, powstała główna kwatera wojsk węgiersko - szwedzkich.

Dotknięty zniszczeniami wojennymi Lublin pogrążał się w upadku. Krakowskie Przedmieście przestawało być „ulicą reprezentacyjną”, a zaczynało powoli zmieniać się w zwykłą dzielnicę użytkową. Powróciły rzeźnicze jatki, które wstawiono nawet do Bramy Krakowskiej. Pałace w znacznej części znalazły się w ruinie. Upadek ulicy trwał aż do rozbiorów, mimo, że w czasie panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego (odremontowano wtedy Bramę Krakowską), jak też w epoce Księstwa Warszawskiego podjęto próby poprawy sytuacji

W Królestwie Kongresowym. Dzieje ulicy 1815 -1918.
Po burzliwym okresie wojen napoleońskich, gdy miasto było niszczone i obkładane kontrybucjami przez każdą z walczących stron, Lublin był zrujnowany i spustoszony. Wprowadzony przez carat, ale składający się z Polaków Urząd Municypalny miał się zająć jego odbudową. W ciągu kilkunastu lat wyprowadził on miasto z głębokiego kryzysu, a także rozbudował je i unowocześnił. Krakowskie Przedmieście stało się najważniejszą areną owych zmian.

Lublin został podzielony na dwa cyrkuły: chrześcijański (Stare Miasto i Krakowskie Przedmieście) i żydowski (Podzamcze, Czwartek, Kalinowszczyzna). Z gruzów podniesiono pałac poradziwiłłowski, który przeznaczono na siedzibę Komisji Województwa Lubelskiego. Władze miasta zbudowały również, na gruzach kościoła Karmelitów, nową siedzibę Urzędu Municypalnego (obecnie ratusz). Krakowskie Przedmieście miało się stać nowy centrum miasta, stąd lokowano przy nim budynki władz. Wyregulowano ulicę, rozbierając ogrodzenie przy kościele Kapucynów. Zniszczeniu uległ wtedy pierwotny pomnik Unii Lubelskiej, ale Stanisław Staszic w sierpniu 1826 wystawił nowy, istniejący do dziś obelisk z lanego żelaza. Wokół niego stworzono obszerny plac, nazwany Placem Musztry (obecnie Litewski). Odbywały się tam defilady i parady wojsk z garnizonu lubelskiego. Nawierzchnia Krakowskiego Przedmieścia została na nowo wybrukowana, a w roku 1817 zainstalowano pierwsze oświetlenie ulic. Początkowo były to lampy łojowe, później zaś olejowe z metalowymi lusterkami, dające więcej światła.

W czasie powstania listopadowego Plac Litewski był miejscem demonstracji poparcia lublinian dla dążeń niepodległościowych. Jednak w efekcie zajęcia Lublina przez wojska carskie miasto poniosło duże straty na skutek grabieży i pożarów. Sytuację dodatkowo utrudniały długi, zaciągnięte przed 1830 rokiem, które musiały być spłacone przez spustoszone miasto.

Sytuacja jednak została unormowana dzięki ofiarności lublinian. Krakowskie Przedmieście zostało odremontowane i przebrukowane, na końcu ulicy założono Ogród Miejski (dziś Saski). Odcinek od Bramy Krakowskiej do ulicy Kapucyńskiej stał się centrum miasta. To tu znajdowały się najokazalsze sklepy (m.in. sklep kolonialny Jana Mincla), pierwsze hotele („Warszawski” i „Angielski”). Otwarto tu też chętnie odwiedzaną cukiernię Szwajcara Kaspra Semadeniego. W roku 1862 rozważano nawet położenie na tej części Krakowskiego Przedmieścia chodnika z marmuru chęcińskiego, jednak odstąpiono od tej inwestycji ze względu na jej koszty. Położono natomiast chodnik asfaltowy. W związku z utworzeniem „nowego rynku” między ulicami Lubartowską, Krakowskim Przedmieściem i Świętoduską, wiele kamienic tego rejonu przybrało charakter handlowy, a częstymi gośćmi stali się kupcy. W roku 1853 Towarzystwo Dobroczynności otworzyło przy Krakowskim Przedmieściu ochronkę – rodzaj przedszkola dla dzieci z biednych rodzin.

Nastroje patriotyczne lublinian nasilały się. 12 sierpnia 1861 roku, w rocznicę zawarcia Unii Lubelskiej na pl. Litewskim, pod pomnikiem Unii, odbyła się wielka manifestacja ludności miasta. Wojsko rosyjskie broniło jednak dostępu do obelisku. Henryka Pustowójtówna przedarła się przez kordon żołnierzy otaczających monument i odpędzających odeń demonstrantów i złożyła pod nim kwiaty. Za nią poszły inne zgromadzone tam kobiety.
Powstanie styczniowe spowodowało ostre represje, które spadły na miasto. Postępowała rusyfikacja, patrole wojskowe na ulicach i liczne aresztowania miały odebrać Polakom wolę walki. jednym z jej przejawów była mieszcząca się na Krakowskim Przedmieściu w klasztorze kapucynów tajna drukarnia zoraganizowana przez br.  Wacława Nowakowskiego, łącznika i emisariusza Komitetu Centralnego Narodowego.

Symbolem dominacji rosyjskiej była budowa w latach 1873 – 1876, na pl. Litewskim monumentalnej cerkwi prawosławnej. Miała ona wyłącznie znaczenie prestiżowe, gdyż w Lublinie nigdy nie było wielu wyznawców tej religii.

Miasto jednak wciąż się rozwijało. Na Krakowskim Przedmieściu powstawały nowe, czteropiętrowe kamienice, mieściły się w nich coraz bardziej okazałe mieszkania i sklepy. Otwarto nowe, wytworne hotele: „Europejski” (obecnie Europa) i „Victorię” (zniszczony w 1939).

W okolicy Krakowskiego Przedmieścia powstały nowe ulice: Ogrodowa, Chopina, Sądowa, Hipoteczna, Zielona, Krótka, Czysta i Cicha, wzbogacając sieć uliczną miasta. Wybudowano efektowne budynki Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego (dziś Sąd Wojewódzki) i Kasy Przemysłowców i Kupców Lubelskich (dziś Hotel Lublinianka). W roku 1899 wieku budynki Krakowskiego Przedmieścia zostały podłączone do sieci wodociągowej.

Rosła rola Krakowskiego Przedmieścia jako miejsca rozrywki. Częstymi miejscami spacerów był Ogród Miejski i pl. Litewski. Na parterze hotelu „Victoria” znajdował się wspaniały sklep kolonialny Adolfa Raszkowskiego. Na parterze budynku Kasy Przemysłowców i Kupców Lubelskich znajdowała się z kolei okazała cukiernia z bilardami. Inną znaną cukiernią był lokal Chmielewskiego, naprzeciw kościoła Św. Ducha, istniejący do dzisiaj.
Na początku XX wieku w miejsce „kocich łbów” położono na Krakowskim Przedmieściu nawierzchnię klinkierową. Umożliwiło to stosowanie na większą skalę samochodów, bo choć pierwszy automobil przejechał Krakowskim Przedmieściem już w 1900 roku, nie był to popularny środek transportu. W roku 1911 na ulicach Lublina Pojawiły się pierwsze taksówki, a w 1912 roku Lubelska Spółka Samochodowa Zborowskiego wprowadziła pierwsze autobusy.

Początek XX wieku
W roku 1905 w Lublinie rozpoczęły się strajki i wystąpienia robotnicze.
Od listopada do grudnia partie socjalistyczne oraz "narodowcy" organizowały w Lublinie demonstracje, która zbierały się m. in. pod hasłem obalenia caratu. Manifestacje przechodziły krakowskim Przedmieściem w kierunku Placu Litewskiego, wiele z nich było rutalnie tłumione przez policję.
W odpowiedzi na falę terroru do akcji wkroczyła Organizacja Bojowa PPS, mająca w Lublinie pięćdziesięciu bojowników, podzielonych na dziesięcioosobowe oddziały. Doszło do licznych zamachów, często na Krakowskim Przedmieściu. Ofiarami byli szczególnie znienawidzeni carscy urzędnicy, szpiedzy i prowokatorzy.

To właśnie Lublin, będący dotąd siedzibą władz okupacyjnych miał się stać zalążkiem Drugiej Rzeczpospolitej. W nocy z 6 na 7 listopada 1918 roku rozwieszono na ulicach miasta proklamację informującą o utworzeniu Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej. POW zajęła pocztę i większość strategicznych obiektów w mieście. Wystawiono warty i posterunki. Mieszkańcy Lublina obudzili się 7 listopada w tymczasowej stolicy Polski. Wielotysięczna manifestacja przerodziła się w radosny pochód. Z balkonu hotelu „Victoria" przemówili do tłumu członkowie Rządu Tymczasowego. Na placu katedralnym odbyło się zaprzysiężenie oddziałów wojskowych - POW i byłych żołnierzy austriackich narodowości polskiej. Wieczorem, po przybyciu Ignacego Daszyńskiego i Wincentego Witosa odbyło się w byłym pałacu gubernatora przy pl. Litewskim pierwsze posiedzenie Rządu Rzeczpospolitej Polskiej.

Dwudziestolecie międzywojenne
W okresie międzywojennym Krakowskie Przedmieście było główną i najbardziej reprezentacyjną ulicą miasta. Choć w latach dwudziestych trwał kryzys, miasto powoli odżywało po zniszczeniach wojennych. Znaczną pomocą była pożyczka, udzielona przez nowojorską firmę „Ulen and co.” przeznaczona na „uzdrowienie warunków gospodarczych”. Zmiany na lepsze były najbardziej widoczne na Krakowskim Przedmieściu. Mieściły się przy nim najbardziej eleganckie sklepy, restauracje i hotele. W roku, 1931 roku zamontowano na głównej ulicy miasta nowe, elektryczne lampy uliczne, zasilane z lubelskiej elektrowni. Odnowiono i odremontowano wiele budynków znajdujących się w tym rejonie.

W czasie dwudziestolecia międzywojennego przy Krakowskim Przedmieściu 3 powstało też pierwsze w Lublinie pogotowie ratunkowe. Działała też (pod numerem 49) prywatna klinika dr Adama Majewskiego, przeznaczona jednak tylko dla zamożniejszych pacjentów.

Siedzibą Rady Miejskiej (a potem Zarządu Miejskiego) był gmach Magistratu (obecnie ratusz), odremontowany i odrestaurowany po I wojnie światowej. Na jego tyłach znajdował się plac targowy, na którym królował drobny handel, tak polskich jak i żydowskich kupców.

Krakowskie Przedmieście stało się, po Ogrodzie Saskim, ulubionym miejscem spacerów Lublinian. Plac Litewski uporządkowano i utworzono na nim rabatki kwiatów. W latach 1924 – 1925 rozebrano tam także monumentalną cerkiew prawosławną, wystawioną w czasach caratu.
Krakowskie Przedmieście i pl. Litewski stały się też areną festynów i demonstracji publicznych, ale także zamieszek na tle antysemickim, jak w kwietniu 1919 r. Żadne święto państwowe nie mogło się obyć bez manifestacji i przemówień pod pomnikiem Unii Lubelskiej. Główną ulicą miasta często defilowały też oddziały Wojska Polskiego. 

Tak opisywał międzywojenne Krakowskie Przedmieście poeta Czesław Dobek w wierszu Lublin i ja:

Dla mnie –
Od Bramy Krakowskiej aż hen po Ogród Miejski
ulica, szeroka ulica w zębatych ścianach kamienic –
hotele, cukiernie, urzędy, sklepy pachnące przygodą
i tajemnica za murem ewangelickiego ogrodu

 Poznaj dalsze dzieje Krakowskiego Przedmieścia!...

Opracował Ziemowit Karłowicz