UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii (brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to). Więcej informacji znajdziesz tutaj.
TEATRNN.PL              Zapraszamy na nową stronę Ośrodka "Brama Grodzka - Teatr NN" pod adresem: teatrnn.pl!   
TNN.PL > Pamięć Miejsca  > Wielokulturowość > Brama Pamięci - lubelscy Żydzi > Zagłada lubelskich Żydów
Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej w Lublinie

Mieszkaniec lubelskiego getta, Fot. Max Kirnberger, 1941. Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej ? niem. Endlösung der Judenfrage, czasem używano nazwy ?całościowe rozwiązanie? ? niem. Gesamtlösung.Tak rząd Trzeciej Rzeszy nazwał plany związane z wyniszczeniem całego społeczeństwa żydowskiego w Europie.

 
Główne założenia polityki nazistowskiej wobec Żydów
Naziści zakładali eliminację z życia politycznego, społecznego i gospodarczego wszystkich Żydów zamieszkujących obszar Trzeciej Rzeszy, krajów satelickich oraz ziem okupowanych. Przez to stwierdzenie należy rozumieć skazanie na śmierć wszystkich członków społeczności żydowskiej niezależnie od wieku i płci. "Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej" planowano przeprowadzić na terenie Lubelszczyzny, ze względu na jej peryferyjne położenie przy granicy ze Związkiem Radzickim. Kolejnym powodem, który miał wpływ na wybór tej części Generalnej Guberni (GG) był fakt, iż dystrykt lubelski leżał na styku  pozostałych części tworzących GG, jak również zlokalizowane były na jego obszarze węzły kolejowe, za pomocą których w szybki sposób można było dokonać deportacji dużych grup ludzi do miejsc kaźni. W planach Globocnika Lubelszczyzna miała być rezerwatem dla społeczności żydowskiej, potem stała się ich największym grobem. Na Lubelszczyźnie zostały zlokalizowane trzy obozy zagłady: Majdanek, Bełżec oraz Sobibór. W oficjalnej nomenklaturze Majdanek traktowany był jako obóz koncentracyjny. W rzeczywistości był miejscem kaźni dla wielu tysięcy osób, która dokonywana była w sposób pośredni (dramatyczne warunki bytowe) oraz bezpośredni (egzekucje, komory gazowe, indywidualne formy znęcania się). Dramat tysięcy Żydów rozgrywał się również w wielu pomniejszych miejscach, które były nastawione na ich eksploatację, a następnie eksterminację: obozy pracy, więzienia.
Bardzo ważną rolę odegrały getta, a w późniejszym okresie getta tranzytowe, w których na małej przestrzeni, w nieludzkich warunkach lokowano tysiące Żydów, dla których przeznaczeniem była śmierć. Poprzez zastosowaną politykę: nadludzką pracę oraz warunki bytowe ok. 800 tys. Żydów poniosło śmierć w gettach na obszarze GG. 
 
Konferencje w Wannsee
20 stycznia 1942 r. w willi przy Großer Wannsee 56/58 w Berlinie na zaproszenie Reinharda Heydricha spotkali się przedstawiciele różnych  resortów i urzędów hitlerowskiej administracji, by omówić pilne zadanie. Nazwano je eufemistycznie ?ostatecznym rozwiązaniem kwestii żydowskiej?. Na spotkanie przybyli:
  • Reinhard Heydrich - szef Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA),
  • Obersturmbannführer SS Adolf Eichman - Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy,
  • Gruppenführer SS Heinrich Müller  - Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy,
  • Dr Josef Bühler - Urząd Generalnego Gubernatora w Krakowie,
  • Dr Roland Freissler ? sekretarz stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości Rzeszy,
  • Gruppenführer SS Otto Hofmann - Główny Urząd Rasy i Osadnictwa SS,
  • Oberführer dr Gerhard Klopfer - Kancelaria Partyjna NSDAP,
  • Wilhelm Kritzinger ? dyrektor ministerialny w Kancelarii Rzeszy,
  • Sturmbannführer SS dr Rudolf Lange ? zastępca dowódcy Policji Bezpieczeństwa i SD na komisariat Rzeszy Ostland (Łotwa),
  • Oberführer SS dr Eberhard Schöngarth - Policja Bezpieczeństwa i SD w Generalnej Guberni,
  • Reichsamtsleiter dr Georg Leibbrandt - Ministerstwo Rzeszy Okupowanych Ziem Wschodnich,
  • Gauleiter dr Alfred Meyer - Ministerstwo Rzeszy Okupowanych Ziem Wschodnich,
  • Martin Luther ? podsekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych,
  • Dr Wilhelm Stuckart ? sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych Rzeszy,
  • Erich Neumann ? sekretarz stanu, pełnomocnika d/s planu czteroletniego.
Konferencja miała na celu ustalenie technik przeprowadzenia "ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej". Rozkaz o wymordowaniu Żydów europejskich zapadł najprawdopodobniej na przełomie września i października 1941 r., a od 1 listopada 1941 r. rozpoczęto budowę pierwszego obozu zagłady, w Bełżcu.
 
Na wniosek Josefa Bühlera, podkomendnego Generalnego Gubernatora Hansa Franka, akcję rozpoczęto od polskich Żydów. Pozwalało to na zaoszczędzenie produktów żywieniowych. Z kolei Erich Neumann zwrócił uwagę na to, że część zdrowych oraz silnych mężczyzn i kobiet mogłaby pracować w fabrykach zbrojeniowych na rzecz Trzeciej Rzeszy. Emocje wśród rozmawiających wzbudził problem Mischlingów, tj. mieszańców pochodzenia żydowsko-niemieckiego lub Żydów, którzy zawarli związki małżeńskie z Aryjczykami. Wilhelm Stuckart zaproponował, by jeśli te osoby chcą pozostać w Niemczech, dobrowolnie poddały się sterylizacji.
 
Protokół spisał Adolf Eichmann, a treść została złagodzona. Być może dlatego, by dokument, w chwili dostania się w niepowołane ręce, nie stanowił dowodu obciążającego uczestników konferencji. Plan ten udał się. Faktycznie oskarżyciele w procesie norymberskim mieli kłopoty, by zbiór eufemizmów przełożyć na zaistniałe fakty. "Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej" było możliwe tylko dzięki zaangażowaniu się w ten proces poszczególnych instytucji administracji nazistowskiej.
 
Ogłoszenie dotyczące zakazu przetrzymywania Żydów, 1942.Wybrane fragmenty z protokołu z konferencji:
Szef Policji Bezpieczeństwa i SD obergruppenführer SS Heydrich oznajmił na wstępie, że marszałek Rzeszy udzielił mu pełnomocnictw odnośnie do poczynienia przygotowań do ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej w Europie i zaznaczył, że zwołano tę konferencję w celu wyjaśnienia podstawowych problemów. (?)
Kierownictwo przy opracowywaniu ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej, należy centralnie do reichsführera SS (czyli Himmlera- wyj. MSZ) i szefa niemieckiej policji (szefa Policji Bezpieczeństwa i SD ? czyli Heydricha- przyp. MSZ) bez względu na granice geograficzne.
Szef Policji Bezpieczeństwa i SD złożył następnie krótką relację o walce prowadzonej dotychczas z tym przeciwnikiem. Najistotniejszymi momentami w niej są:
wyparcie Żydów z poszczególnych dziedzin życia niemieckiego narodu,
wyparcie Żydów z przestrzeni życiowej niemieckiego narodu.
W przebiegu realizacji tych dążeń rozpoczęto wzmocnioną i planową akcję przyśpieszającą emigrację Żydów z terytorium Rzeszy ? co stanowiło jedynie możliwe rozwiązanie tymczasowe. (?)
Sekretarz stanu, Neumann oświadczył odnośnie zagadnienia wpływu ewakuacji Żydów na życie gospodarcze, że Żydzi zatrudnieni w zakładach ważnych z punktu widzenia produkcji wojennej nie mogą być ewakuowani, dopóki nie ma dla nich zastępstwa. (?)
Sekretarz stanu dr Bühler stwierdził, że Generalna Gubernia byłaby zadowolona, gdyby od niej rozpoczęto rozwiązanie tego problemu, gdyż tutaj problem transportu nie jest skomplikowany i wzgląd na zatrudnienie nie hamowałby przebiegu tej akcji. Należałoby usunąć Żydów z terytorium Generalnej Guberni jak najszybciej, bo właśnie tutaj Żyd stanowi duże niebezpieczeństwo jako nosiciel epidemii i poza tym wywołuje stałe zaburzenia w gospodarczej strukturze kraju z powodu ciągłego uprawiania pokątnego handlu. Zresztą wśród około 2, 5 miliona Żydów wchodzących w rachubę, większość jest niezdolna do pracy [1].
 
Konferencja w Wannsee jest znana jako decydująca o przebiegu operacji Endlösung. Warto przywołać jednak i drugą konferencję w Wannsee z dnia 6 marca 1942 r., w której uczestniczyli referenci do spraw żydowskich z sipo i SD w krajach okupowanych, przedstawiciele różnych ministerstw, partii i centralnych urzędów SS. Dotyczyła ona głównie deportacji Żydów z krajów Europy zachodniej i południowej. Podjęto na niej powtórnie problem mischlingów. Poprzez to stała się kolejnym ogromnym etapem przygotowania Zagłady Żydów europejskich od strony techniczno-administracyjnej.
 
Przebieg "ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej" i główne akcje
Chociaż "Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej" głównie łączy się ze zorganizowaną w GG "Akcją Reinhard", to genezy masowej eksterminacji ludności żydowskiej należy doszukiwać się w prowadzonej od lat 30. nazistowskiej polityce. Żydzi byli rugowani z życia politycznego, społecznego, ekonomicznego, kulturalnego. W roku 1933 na łamach ?Opinii?, żydowskiej gazety wychodzącej w języku polskim, dr Karlebach dokonał podsumowania represji:
Ogłoszenie o przymusowym osiedlaniu się Żydów w wyznaczonych dzielnicach, 1942.Ograniczenia społeczno-gospodarcze:
Żadnym przedsiębiorstwom nie wolno kupować w sklepach żydowskich ani przyjmować ofert żydowskich  przy publicznych konkursach,
Żydzi nie mogą korzystać z ulg podatkowych i celnych,
Żydzi nie mogą zajmować stanowisk w urzędach państwowych, samorządowych lub jakichkolwiek mających charakter publiczny (nie mogą być urzędnikami, adwokatami, prawnikami, profesorami uniwersyteckimi, nauczycielami
Usunięci zostali ze związków: dziennikarzy, kupców włókienniczych itd.
Miejskim i w ogóle publicznym bibliotekom nie wolno nabywać i wypożyczać książek autorów żydowskich
Nie można oglądać sztuk ani filmów, w których występują aktorzy żydowscy pod groźbą wydalenia z partii, nie wolno w muzeach prezentować dzieł żydowskich artystów,
Nie można zakładać nowych szkół żydowskich,
Nie przyjmuje się na uniwersytety ani do szkół średnich Żydów ponad 1%
Żydzi nie mogą być profesorami ani asystentami na uniwersytetach
W większości miast odebrano Żydom paszporty
W Saksonii muszą się dwa razy dziennie meldowana posterunku policji.
Żyd nie może mieć broni
Nie wolno rejestrować urzędach stanu cywilnego małżeństw mieszanych
Chorzy lub ranni nie mają prawa doleczenia się w szpitalach publicznych
Bezrobotni lub kalecy nie mają prawa do zapomóg z funduszu publicznego
Żydzi wykluczeni zostali ze związków sportowych oraz gimnastycznych
Żydowskie organizacje sportowe nie mogą korzystać z publicznych placów sportowych
W niektórych miastach zabroniono Żydom kąpać się w rzekach poza wyznaczonymi godzinami
Ubój rytualny jest zabroniony tak samo jak sprowadzanie do Niemiec koszernego mięsa
W Badenii zabroniono organizować w domach prywatnych minjanów
Szkoły żydowskie z liczbą dzieci niższą niż 200 powinny być rozwiązane.
Rozwiązane zostały: żydowskie stowarzyszenia studenckie, związek nauczycieli żydowskich, szereg organizacji syjonistycznych, szereg organizacji Żydów byłych żołnierzy frontowych oraz Centralny Związek obywateli niemieckich wyznania mojżeszowego [2].
 
Z biegiem czasu ustawodawstwo antyżydowskie stawało się coraz radykalniejsze. W latach 30. z Niemiec wyemigrowało ok. 400 tys. Żydów. Nie wolno im było zabrać ze sobą majątku ruchomego oraz gotówki. Z racji tego, że stali się bezpaństwowi, wszystkie środki płatnicze, obligacje, papiery wartościowe przeszły na własność państwa. Z czasem rząd zabronił im wyjazdu z Niemiec. Hitler wraz z Himmlerem i Heydrichem mieli różne teorie w sprawie losów Żydów. Na początku mówiono o "planie Madagaskar" (wywiezieniu wszystkich Żydów na Madagaskar) - symbolu wolności dla całej społeczności żydowskiej, potem pojawiła się koncepcja rezerwatu na Lubelszczyźnie. Do czasu wojny z ZSRR Hitler głosił teorię, że wyśle Żydów i Polaków (ok. 85% ogółu społeczeństwa) na Sybir. Wybrano rozwiązanie najbardziej radykalne, czyli wymordowanie wszystkich Żydów europejskich. Wg szacunków, które zostały zawarte w protokole z konferencji w Wannsee, na obszarze Europy (wraz z państwami neutralnymi i nieokupowanymi przez Trzecia Rzeszę) zamieszkiwało ponad 11 mln Żydów.
 
Za początek Endlösung można uznać działania operacyjne prowadzone przez specjalne grupy operacyjne (Einsatzgruppen) na rozległych obszarach ZSRR. W proces ten wpisuje się również funkcjonowanie od przełomu 1941/1942 obozów zagłady najpierw w Chełmnie nad Nerem, a następnie w Bełżcu.
Deportacje ze szczególnym natężeniem trwały od 1941 r.; wszyscy Żydzi byli kierowani do GG, gdzie stawali się bezpaństwowcami. Skupieni w wielkich gettach lub gettach tranzytowych czekali na dalsze rozporządzenia władz, część z nich rozstrzeliwano.
 
16 grudnia 1941 r. na tajnym posiedzeniu rządu GG Generalny Gubernator Frank wprost określił przyszłe zadania: Powiem Panom otwarcie, że z Żydami trzeba skończyć tak czy owak. Führer powiedział kiedyś: jeśli zjednoczonemu żydostwu znów uda się rozpętać wojnę światową, wówczas nie tylko podburzone do wojny narody złożą swą krew w ofierze, lecz przyjdzie również kres na Żyda w Europie. (?) Dlatego mój zasadniczy stosunek do Żydów opiera się na nadziei, że Żydzi znikną. Trzeba ich odsunąć. (?) Ale co ma się stać z Żydami? Czy Panowie myślą, że umieści się ich w Ostland, we wsiach dla osiedleńców? W Berlinie powiedziano nam: na co tyle zachodu; w Ostland czy w Komisariacie Rzeszy też się nam oni na nic nie zdadzą; zlikwidujcie ich sami. (?) Musimy wytępić Żydów, gdziekolwiek ich spotkamy i gdzie się tylko da, aby utrzymać tu strukturalną całość rzeszy[3].
 
Rok 1941 to kolejne obostrzenia skierowane w stosunku do społeczności żydowskiej. 15 października wprowadzono karę śmierci dla wszystkich Żydów, którzy opuszczą getto lub dla Polaków pomagających im w ukryciu się. 21 listopada wstrzymano przesyłki pocztowe przeznaczone dla Żydów.
 
 
Lista mieszkańców lubelskiego getta
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Grupy operacyjne Einsatzgruppen
Ważną rolę w eliminowaniu społeczności żydowskiej odegrały Oddziały Operacyjne Służby Bezpieczeństwa i Policji Bezpieczeństwa (niem. Einsatzgruppen des Sicherheitsdienstes und der Sicherheitspolizei), które podążały bezpośrednio za frontem. Ich zadaniem była likwidacja komisarzy ludowych, partyzantów, Żydów. Na terenie ZSRR działały cztery Einsatzgruppen oznaczone literami A, B, C, D w sile ok. 3 tys. funkcjonariuszy (po raz pierwszy Einsatzgruppen wykorzystano w działaniach podczas Anschlussu Austrii w marcu 1938 r., a następnie we wrześniu 1939 r. podczas ataku na Polskę). Podczas całej akcji pomiędzy 1941 a 1942 r. Einsatzgruppen wymordowały ok. 1,5 mln osób, w większości Żydów. 
 
 Cmentarz żydowski w Biłgoraju po masowym rozstrzelaniu, 1942.Masowa eksterminacja ludności cywilnej, w tym kobiet i dzieci, w wielu przypadkach powodowała zaburzenia psychiczne wśród członków grup operacyjnych. Skłoniło to Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) do opracowania skuteczniejszych metod, w których działalność czynnika ludzkiego byłaby ograniczona do minimum. Okazało się, iż techniką w miarę tanią, a zarazem będącą bardziej skuteczną niż egzekucje są ruchome oraz stacjonarne komory gazowe. Pierwsze próby ich zastosowania odbyły się jeszcze na jesieni 1941 r., a na masową skalę zastosowano je w obozach "Akcji Reinhard" w latach 1942 - 1943. 
 
W dniu 2 sierpnia 1943 r. w Krakowie Generalny Gubernator Frank stwierdził:
U nas sprawy są zupełnie jasne. Jeżeli ktoś zapyta co stanie się z NSDAP, możemy odpowiedzieć, że NSDAP na pewno przeżyje Żydów. Zaczęliśmy tu od trzech i pól miliona Żydów, istnieją z nich tylko jeszcze nieliczne kompanie pracy, pozostali ? powiedzmy ? wywędrowali [4].
 
Jedną z największych operacji przeprowadzonych w ramach Endlösung była ?Akcja Reinhard?.
 
Ostatni etap "ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej" dokonał się latem 1944 r. W komorach gazowych obozu zagłady Auschwitz - Birkenau naziści wymordowali ponad 400 tys. węgierskich Żydów. Wtedy też wybuchł bunt oświęcimskiego Sonderkommanda, który został krwawo stłumiony, a jednym z jego efektów był rozkaz Himmlera o zniszczeniu krematoriów i komór gazowych.
 
Historycy obliczyli, że w ramach "Ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej" zginęło od 5 do 6 mln Żydów europejskich, w tym ponad 3 mln zamieszkałych w Polsce.
 
Zobacz zasoby Historii Mówionej
 
 
Literatura
 
Berenstein T., Eisenbach A., Rutkowski A. (oprac.), Eksterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów, Warszawa 1957.
 
Cyprian T., Sawicki J., Ludzie i sprawy Norymbergii, Poznań 1967.

Eisenbach A., Hitlerowska polityka zagłady Żydów, Warszawa 1961.
 
Gilbert M., Holocaust, Warszawa 2002.
  
Herbert U., Werner Best. Studium biograficzne, Warszawa 2007.
 
Karlebach K., Położenie prawne Żydów w hitlerowskich Niemczech. Zestawienie ogłoszonych dotąd praw wyjątkowych dla Żydów, ?Opinia? 23.05.1933.
 
Kuwałek R., Obóz zagłady w Bełżcu, Lublin - Bełżec 2005.
 
Madajczyk Cz., Faszyzm i okupacje 1938 ? 1945, Poznań 1983.
 
Mańkowski Z., Między Wisłą a Bugiem, Lublin 1978.
 
Moszyński R., Policha L., Lublin w okresie okupacji (1939 ? 1944) na podstawie badań sądowych miejskiej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich, Lublin 1964.
 
Piper F., Masowa zagłada Żydów w komorach gazowych, "Auschwitz. Nazistowski obóz śmierci", Oświęcim 2004.
 
Pospieszalski K. M., Hitlerowskie ?prawo? okupacyjne w Polsce, cz. II Generalna Gubernia. Wybór dokumentów i próba syntezy, Poznań 1958.
 
Rhodes R., Mistrzowie śmierci. Einsatzgruppen, Warszawa 2007.
 
Szapiro P., Einsatzgruppen des Sicherheitsdienstes und der Sicherheitspolizei [w:] Bobrzymińska Z., Żebrowski R. (oprac.), Polski słownik judaistyczny. Dzieje, kultura, religia, ludzie, t. 1, Warszawa 2003.
 
Szuchta R., Zagłada Żydów polskich, Jerozolima 2005.
 
Tomaszewski J. (red.), Najnowsze dzieje Żydów w Polsce (w zarysie do 1950), Warszawa 1993.
 
Przypisy
[1] Berenstein T., Eisenbach A., Rutkowski A. (oprac.), Eksterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów, Warszawa 1957, s. 272 ? 276.
[2] Karlebach K., Położenie prawne Żydów w hitlerowskich Niemczech. Zestawienie ogłoszonych dotąd praw wyjątkowych dla Żydów, ?Opinia? 1933 z dn. 23 maja, s. 1.
[3] Berenstein T., Eisenbach A., Rutkowski A. (oprac.), Eksterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów, Warszawa 1957, s. 267.
[4] Berenstein T., Eisenbach A., Rutkowski A. (oprac.), Eksterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów, Warszawa 1957, s. 339.
 
 
Opracowała Monika Szabłowska-Zaremba
redakcja Jakub Chmielewski
 
 

 

 



Sprawiedliwi wśród Narodów Świata, Majdanek - eksterminacja ludności żydowskiej w Lublinie, Kalendarium Zagłady lubelskich Żydów, "Akcja Reinhard" w Lublinie - Likwidacja getta na Podzamczu, Lubelski Plac Śmierci, Getta w Lublinie, Majdanek - hitlerowski obóz koncentracyjny w Lublinie, Ochronka żydowska (sierociniec) - Grodzka 11, Lublin, Ludzie aparatu nazistowskiego w Lublinie, Judenrat w Lublinie, Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej w Lublinie, "Akcja Dożynki" w Lublinie - 3 listopada 1943 , Oddziały Wartownicze Dowódcy Policji i SS na Dystrykt Lubelski, Obozy pracy w dystrykcie lubelskim, Getta tranzytowe w dystrykcie lubelskim, Obóz zagłady w Bełżcu, Obóz zagłady w Sobiborze, Grabież mienia Żydów lubelskich podczas ?Akcji Reinhard?, Bibliografia - Zagłada lubelskich Żydów, Koleje i deportacje , Komory gazowe w czasie II wojny światowej i "Akcji Reinhard",

-->

Kopiowanie zamieszczonych materiałów i ich wykorzystywanie bez zgody autorów jest zabronione
1997 - ; Wszystkie prawa zastrzeżone; Ośrodek Brama Grodzka - Teatr NN, ul Grodzka 21, 20-112 Lublin

powered by prot hosting serwery

Wspłpraca: