Freski w Kaplicy Trójcy Świętej
Kaplica Trójcy Świętej na Zamku Lubelskim jest jednym z najcenniejszych zabytków sztuki w Europie. O jej wartości świadczą bizantyńsko-ruskie malowidła z początku XV wieku. Polichromia pokrywająca niemal całą powierzchnię sklepień i ścian została ufundowana przez króla Władysława Jagiełłę.
Fundacja malowideł przypadła na szczytowy okres rozkwitu miasta. W 1386 roku podpisano w Lublinie umowę ślubną pomiędzy królową Jadwigą a Władysławem Jagiełłą. W 1421 roku husyci ofiarowali tutaj tron czeski Władysławowi Jagielle. Przez kolejne stulecia gotycka budowla pełniła funkcję kaplicy królewskiej. Król hojnie wyposażył prebendę, zapewniając jej dalszy rozwój. Dochody z prebendy zamkowej przeznaczono na utrzymanie sześciu kapłanów i kleryka, zwanych mansjonarzami. Jagiełło roztaczał nad miastem szczególną opiekę i nadawał mu liczne przywileje. W latach 1473-1476 na zamku przebywał Jan Długosz, pełniąc funkcję nauczyciela synów Kazimierza Jagiellończyka. W kaplicy odbyło się również uroczyste nabożeństwo dziękczynne z okazji podpisania Unii Lubelskiej w 1569 roku. Na ścianach zachowały się wyryte nazwiska osób biorących udział w obradach polsko-litewskich. Kres świetności kaplicy przyniósł dekret Piusa VII z 1818 roku, ograniczający dochody mansjonarzy. Od 1820 roku kaplica dzieląc losy zamku, pełniła funkcję kaplicy więziennej. Ściany pokryto pobiałą i otynkowano.
1418 - ukończenie prac malarskich w kaplicy
1497 - wydanie przywileju potwierdzającego darowizny dla kościoła Trójcy Świętej przez Jana Olbrachta
1564 - inwentarz zamkowy potwierdzający istnienie domu mansjonarskiego, dobudowanego do południowej ściany kaplicy
1569 - uroczyste nabożeństwo dziękczynne po zawarciu unii polsko-litewskiej
1655-1656 - spustoszenie kaplicy podczas najazdów szwedzkich i kozackich
1890 - pokrycie ścian kaplicy podbiałą i tynkiem
1902-1914 - prace konserwatorskie na zlecenie Cesarskiej Komisji Archeologicznej z Petersburga
1917-1918 - usunięcie XIX-wiecznych tynków,oczyszczenie powierzchni malarskiej
1919-1923 - usunięcie resztki tynków i inne prace konserwatorskie pod kierownictwem Edwarda Trojanowskiego
1939-1954 - malowidła ulegają znacznej destrukcji
1954-1959 - kolejna konserwacja pogarsza stan fresków
1966-1974 - poprawa stanu technicznego budynku
1976-1995 - gruntowna konserwacja polichromii
1997 - udostępnienie kaplicy zwiedzającym
Czas powstania
Nie wiadomo kiedy dokładnie rozpoczęto prace przy polichromii. W najstarszej księdze miejskiej Lublina, znanej z odpisów Hieronima Łopacińskiego, widnieje wzmianka z 1407 r. o wydatkach na prace malarskie w kaplicy zamkowej. Malowidła ukończono w dzień św. Wawrzyńca, 10 sierpnia 1418 roku.
Fundatorem bizantyńsko-ruskich malowideł był król Władysław Jagiełło przedkładający, zdaniem Jana Długosza, sztukę wschodnią nad zachodnią. W podobny sposób Jagiełło polecił ozdobić kilka innych kościołów na terenie Małopolski i Wielkopolski. Kaplica Zamkowa jest najlepiej zachowanym obiektem spośród królewskich fundacji.
 Malowidła wykonał zespół kilku malarzy o różnym rodowodzie artystycznym, reprezentujący trzy główne maniery indywidualne. Główny mistrz Andrzej, którego imię widnieje w napisie fundacyjnym, był autorem większości scen związanych z cyklem świąt i Męką Pańską. Reprezentował manierę narracyjną. Jego kompozycje nie są jednolite. W cyklu świąt występują wzory tradycyjne, powszechne w Bizancjum, w cyklu Męki Pańskiej - wzory serbsko-atoskie. Postaci malowane są jasną ochrą, przechodzącą miejscami w czerwień.
Wizerunek Chrystusa w majestacie, scenę Zwiastowania, anioły na sklepieniu oraz postaci proroków i świętych wykonał „Kurył” - Cyryl. Malarz reprezentował manierę hieratyczno-ikonową. Cechą charakterystyczną jest tutaj frontalne ujęcie postaci i jednolity typ twarzy.
Malowidła na ścianie tęczowej i dolnej strefie nawy wykonane są w manierze archaizującej. Ich autorem jest malarz Juszko, związany ze środowiskiem halicko-wołyńskim. Charakteryzują się stosowaniem archaicznych schematów ikonograficznych.
Imię mistrza zespołu jest umieszczone w napisie fundacyjnym, pozostałe imiona zostały odczytane podczas prac konserwatorskich w 1979 roku przez Krystynę Durakiewicz i Marię Milewską.
 Przedstawienia
zdobiące kaplicę Trójcy Świętej na Zamku Lubelskim łączą się w
spójny treściowo i ideowo program. Jego podstawą był bizantyński
kanon ikonograficzny, który określał tematy przestawień oraz
rozmieszczenie ich we wnętrzu kościoła.
Wnętrze kościoła
bizantyńskiego było nie tylko miejscem sprawowania liturgii, ale
miało odzwierciedlać stworzony przez Boga Kosmos. W centralnych
świątyniach bizantyńskich przedstawiano teocentryczną wizję ładu
świata. Przejawiało się to w hierarchicznym układzie
przedstawień. W najwyższych partiach sklepienia umieszczano tematy
ponadczasowe. W niższych partiach sklepienia i na ścianach tematy
ziemskie. Całość uporządkowana była także według ważności
przedstawień.
Stały wątek
stanowił program wiecznej chwały Boga, umieszczany w czaszy kopuły,
niżej poczet proroków i cykl ewangeliczny w nawie. Całość
uzupełniano wątkami pobocznymi, rozwijanymi w niższej strefie
wnętrza. Tak ustalony program malarski wpisywano we wnętrze
kościoła, dostosowując przedstawienia do pól wyznaczonych
strukturą budowli.
Kaplica lubelska
pod względem architektonicznym niewiele ma cech wspólnych z
przestrzenią kościoła bizantyńskiego. Mamy tu do czynienia z
halową nawą z filarem pośrodku oraz murami podzielonymi
ostrołukowymi oknami i wnękami, które z trudem dostarczały
odpowiednich dla bizantyńskiego programu powierzchni malarskich.
Mimo to dochowano tutaj wierności zasadzie hierarchii zstępującej. Przedstawienia zgodnie z ważnością następują po sobie od
sklepienia ku ścianom.
Jako najważniejsze,
na sklepieniu prezbiterium znalazły się przedstawienia: Chrystus w
majestacie, Duch Św. w postaci gołębicy, Cherubiny, Serafiny,
Trony, Archaniołowie: Michał, Gabriel, Rafał, Uriel, Aniołowie, św. Jan, Matka Boska. Na sklepieniu nawy:
Cherubiny, Tron Boży (Etimazja), Aniołowie niższych chórów,
symbole ewangelistów.
W partii niższej, na ścianach prezbiterium - od strony północnej: Wniebowstąpienie,
Modlitwa Chrystusa w Ogrójcu, Ostatnia Wieczerza, Komunia Apostołów,
Umywanie nóg Apostołom, Porażenie żołnierzy, Zmowa Judasza z
kapłanami, Zaparcie się i żal Piotra, Niewiasty u grobu Chrystusa.
A także dwa przedstawienia związane z fundatorem: Konny portret
Władysława Jagiełły, Herb Śreniawa.
Na ścianie
wschodniej: Pojmanie Chrystusa i Sąd Sanhedrynu.
Na ścianie
południowej: Zwiastowanie Męki, Sąd Piłata, Naigrywanie,
Biczowanie, Ustawianie krzyża, Ukrzyżowanie, Zdjęcie z krzyża,
Król Dawid, Król Salomon, św. Paraskewa Piatnica oraz napis
fundacyjny.
Na ścianach nawy
przedstawiono - od strony północnej: św. Pafnucy, św. Onufry,
Ofiarowanie Chrystusa, Chrzest Chrystusa, św. Tomasz Apostoł,
Przemienienie, Wskrzeszenie Łazarza, Wjazd do Jerozolimy, śś.
Kosma, Damian, Kir i Jan, Zaśnięcie Matki Boskiej.
Ściana wschodnia: Zwiastowanie, Mandylion, Zstąpienie Chrystusa do piekieł, Deesis,
Gościnność Abrahama, św. Paweł i trzej Ojcowie Kościoła
Wschodniego.
Ściana południowa:
Melchizedech, Izajasz, Nawiedzenie św. Elżbiety, Narodziny
Chrystusa, Micheasz, Eliasz na pustyni, Uzdrowienie człowieka z
uschniętą ręką, Chrystus pojawiający się Mariom, św. Gierasim,
Śmierć ubogiego Łazarza, Komunia i pogrzeb Marii Egipcjanki, Rzeź
niewiniątek, Modlitwa fundatora.
Ściana zachodnia: kontynuacja przedstawienia modlitwy fundatora, Ezechiel, Jonasz, św.
Teodor Stratilates, św. Teodor Tiron, przedstawienie nieokreślonych
świętych, Daniel w lwiej jamie z przynoszącym mu jedzenie
Habakukiem, śś. Pachomiusz, Antonii Wielki, Makary Egipski, Saba
Kapadocki, Spirydon z Trimitontu, Daniel Słupnik oraz śś. Kosma,
Damian, Kir i Jan.
Przedstawienia
umieszczone na sklepieniu i ścianach kaplicy lubelskiej tworzą
cykle tematyczne. Najważniejsze w hierarchii są tu przedstawienia
głoszące chwałę Boga. Na sklepieniu prezbiterium widnieje
przedstawienie Chrystusa w majestacie. Siedzący na tronie
Pantokrator ogłasza światu władzę określoną tekstem Ewangelii
św. Jana (8,12): Jam jest światłość świata, kto za mną idzie,
nie chodzi w ciemności... Otacza go mandorla, spoza niej wyłaniają
się istoty apokaliptyczne głoszące naukę bożą na wszystkie
strony wiata.
U stóp Chrystusa,
na zworniku, widoczne jest godło Jagiellonów: podwójny biały
krzyż na czerwonym polu tarczy herbowej. Przedstawienie to zaznacza
poddanie się władcy królowi Wszechświata.
W oddzielnym polu
sklepienia przedstawiono symbol Ducha Św. Otoczona mandorlą
gołębica wchodzi skład kompozycji Trójcy Świętej. Temat powtórzono w
formie starotestamentowej na ścianie tęczowej, w miejscu
zarezerwowanym dla obrazu związanego z wezwaniem kościoła. Motyw Trójcy Św., wyobrażony symbolicznie w formie starotestamentowej w
Gościnności Abrahama, jest głównym tematem dekoracji malarskiej
kaplicy lubelskiej.
Trójcy Św.
asystuje rzesza aniołów zajmujących niemal całą powierzchnię
sklepień w prezbiterium i nawie. Szczyt hierarchii zajmują
cherubiny, serafiny i trony. Na sklepieniu lubelskiej kaplicy
namalowano szesnastu aniołów pierwszej triady. Archaniołowie:
Michał, Gabriel, Rafał i Uriel otaczają z czterech stron
Chrystusa, występując w roli strażników i wykonawców woli
Pantokratora. Pozostałych jedenastu aniołów w ujęciach
całofigurowych lub w półpostaciach, uczestniczy w liturgii lub
pełni role posłańców.
Obraz niebiańskiej
chwały Boga rozwinięty na sklepieniu uzupełniają kompozycjeDeesis (Modlitwa) i Etimazja (Przygotowanie). W scenie Deesis,
Chrystusowi w majestacie towarzyszą Matka Boska i Jan Chrzciciel,
będący pośrednikami między Bogiem i ludźmi.
Etimazja,
symbolizując obecność niewidzialnego Boga, wyobraża jednocześnie
tron przygotowany na powtórne przyjście Chrystusa.
Dopełnieniem
obrazu niebiańskiej chwały Boga są symbole ewangelistów
umieszczone w zachodniej części sklepienia nawy. Z czterech
kompozycji zachował się tylko lew św. Marka.
Na pograniczu
sklepienia i nawy, symbolizujących sferę niebańską i ziemską,
umieszczono postacie patriarchów i proroków. Stanowią oni ogniwo
pośrednie między Bogiem ponadczasowym i historycznym.
Cykl świąteczny i sceny pasyjne
W górnej strefie
nawy przedstawiono dwanaście najważniejszych wydarzeń z życia
Chrystusa i Marii, odpowiadających wielkim świętom w roku
liturgicznym Kościoła wschodniego.
Cykl rozpoczyna
Zwiastowanie. Do siedzącej na tronie Marii zbliża się Archanioł
Gabriel. Scena ta, zgodnie z kanonem, umieszczona została na ścianie
oddzielającej prezbiterium od nawy. Kolejną sceną, umieszczoną na
południowej ścianie nawy, jest Nawiedzenie. Maria i Elżbieta
obejmują się w geście powitania i radości.
Ze sceny narodzenia
Chrystusa pozostały zaledwie fragmenty. Nie zachował się niestety
zasadniczy trzon kompozycji z Marią, Dzieciątkiem i Józefem.
Kontynuacją cyklu
świąt jest Ofiarowanie Chrystusa namalowane na południowej ścianie
nawy. Scena przedstawia moment przekazania Jezusa matce po dokonaniu
przez kapłana Symeona aktu obrzezania.
W sąsiednim,
górnym polu północnej ściany nawy znajduje się kompozycja
przedstawiająca Chrzest Chrystusa. Brodaty Jan odziany w tunikę
chrzci nagiego Chrystusa, stojącego w rzece o ostro łamanych
brzegach.
Wątek opowiadania prowadzi do niższej strefy malowideł, w której ukazano trzy kolejne sceny z cyklu świąt: Przemienienie, Wskrzeszenie Łazarza i
Wjazd do Jerozolimy. Malownicza ilustracja wydarzeń związanych z
Niedzielą Palmową w Jerozolimie kończy realizowany w nawie cykl
świąt.
W prezbiterium
przedstawiony jest szeroko rozbudowany temat pasyjny rozpoczynający
się sceną Umywania nóg apostołom. W górnym rzędzie malowideł
umieszczono Ostatnią Wieczerzę. Centralną postacią kompozycji
jest Chrystus siedzący z apostołami przy stole w wieczerniku. Od
stołu odchodzi Judasz z diabłem na ramionach. Jego zamiary
ilustruje scena przedstawiająca Zmowę Judasza z kapłanami. Za
obietnicę zdrady Judasz otrzymuje 30 srebrników widocznych na stole
przed kapłanami.
Zgodnie z tokiem
narracji przenosimy się do najwyższego, zamkniętego ostrołukiem
pola północnej ściany prezbiterium. Przedstawiono tu Modlitwę w
Ogrójcu. Klęczący Chrystus wyciąga ręce po „kielich
goryczy”, który podaje mu nadlatujący z nieba anioł.
Następna, w
znacznej części zniszczona scena, ukazuje Porażenie żołnierzy.
Tuż przy ołtarzu przedstawiono Pojmanie. Na tle rozstępującego
się na dwie strony pejzażu skalnego widoczny jest Chrystus z
Judaszem, który zdradza pocałunkiem mistrza, następując mu
jednocześnie na stopę.
W dolnej części
północnej ściany prezbiterium widoczne są trzy sceny związane
tematycznie z zaparciem się i żalem św. Piotra.
Po prawej stronie
ołtarza przedstawiono Sąd Sanhedrynu. W następnej, rozdzielonej
przez okno scenie Sądu Piłata widzimy Chrystusa prowadzonego przed
oblicze namiestnika rzymskiego. Piłat umywa ręce w misce z wodą. W
zgodnej z kanonem bizantyńskim kompozycji, zachodnim wtrętem jest
tu gotycka korona na głowie Piłata.
Kontynuację cyklu
pasyjnego stanowi Naigrywanie się i Biczowanie. Ostatnie chwile
Chrystusa przed Ukrzyżowaniem ilustruje uszkodzona scena Ustawienie
krzyża i Odmowa wypicia wina z żółcią.
W największej na
ścianie południowej kompozycji, przedstawiono Ukrzyżowanie
Chrystusa. Jest to jednocześnie ilustracja ósmego z kolei wielkiego
święta w roku liturgicznym. Kolejna scena to zdjęcie z krzyża. Program Męki Pańskiej zamyka kompozycja Niewiasty u grobu
Chrystusa.
Z prezbiterium
wątek narracji prowadzi do nawy, gdzie zostały przedstawione
kolejne święta liturgiczne: Zstąpienie do piekieł (Anastasis),
Zesłanie Ducha Świętego i Zaśnięcie Matki Boskiej (Koimesis).
Wniebowstąpienie umieszczono w górnej części ściany
prezbiterium.
Kompozycja zajmuje
powierzchnię znacznie większą niż sąsiednie sceny. Zaśnięcie
Matki Boskiej przedstawiono w najniższym rzędzie malowideł na
północnej ścianie nawy. Dopełnieniem kompozycji jest wyizolowany
wizerunek apostoła Tomasza, który według legendy V wieku nie
zdążył przybyć do domu Marii. W czasie cudownego lotu z Indii do
Jerozolimy zobaczył Matkę Boską unoszoną do nieba. Otrzymał od
niej pas - dowód cudownego wniebowzięcia.
Przedstawienia
cyklu dwunastu świąt oraz męki Chrystusa, opasujące w dwóch lub
trzech rzędach nawę i prezbiterium, uzupełniono związanymi z nimi
obrazami ewangelicznymi. Na północnej ścianie prezbiterium
umieszczono Komunię Apostołów stanowiącą dopełnienie Ostatniej
Wieczerzy.
Wątek pasyjny
wzbogacono o scenę Zwiastowania Męki i i wizerunek Paraskewy
Piatnicy. Temat Zmartwychwstania uzupełnia kompozycja Chairete
przedstawiająca Chrystusa ukazującego się przed Mariami.
Uzdrowienie człowieka z uschniętą ręką dopełnia scenę
Wskrzeszenia Łazarza. Rzeź niewiniątek, ilustrując jeden z
epizodów dzieciństwa Chrystusa, stanowi być może uzupełnienie
tematu Boże Narodzenie, przedstawionego na tej samej ścianie.
Na szczycie ściany
tęczowej widnieje Mandylion. Przedstawia on acheiropoetyczne (nie
stworzone ludzką ręką) oblicze Chrystusa odbite na białej
chuście, zawieszonej na pręcie. Przekazując treść dogmatu o
wcieleniu i jedności natur Zbawiciela, Mandylion stanowi klucz do
odczytania kompozycji na ścianach.
Wątek
hagiograficzny
Sceny
hagiograficzne zajmują prawie całą zachodnią ścianę, przyległe
partie ścian południowej i północnej, środkowy filar oraz dolną
część ściany tęczowej. Przedstawiono w nich całopostaciowe,
frontalne wizerunki świętych lub narracyjnie ujęte najważniejsze
epizody z życia świętych. W grupie tej wyróżniają się wielcy
anachoreci Wschodu: Pachomiusz, Antonii Wielki, Makary Egipski, Saba
Kapadocki, Spyrydon z Trimitontu oraz Daniel Słupnik.
Imiona przy
aureolach, zwoje pergaminowe oraz szczegóły wyglądu umożliwiają
identyfikację nieruchomych postaci przedstawionych frontalnie na
zachodniej ścianie nawy.
W południowo–zachodnim narożniku kaplicy, na beczce okalającej wejście na chór
oraz w przejściu do prezbiterium, a także na wewnętrznych polach
łuku tęczowego, przedstawiono sceny związane tematycznie z
fundatorem malowideł.
Wśród nich
najbardziej rozbudowaną kompozycją jest Modlitwa fundatora.
Centralną część zajmuje Matka Boska z Chrystusem wznoszącym rękę
w geście błogosławieństwa. Przed Marią klęczy Władysław
Jagiełło z rękami złożonymi do modlitwy. W roli protektorów
królewskich występują św. Mikołaj oraz Konstantyn Wielki,
przedstawiony z prawej strony kompozycji.
Obraz Modlitwy
fundatora dopełnia symboliczny portret Jagiełły namalowany w
górnej części wewnętrznej ściany łuku tęczowego. Król ukazany
jest na pędzącym rumaku. Nadlatujący z góry anioł wkłada mu
koronę na głowę, wręczając jednocześnie krzyż. Prawe ramię
króla osłania tarcza z namalowanym podwójnym krzyżem – godłem
Jagiellonów.
Scena ta wyraża
wiarę w pochodzenie władzy ziemskiej od Boga, gloryfikując
jednocześnie króla za czyny dokonane na polu misji
chrystianizacyjnej. Pod jeźdźcem widnieje herb Śreniawa odnoszący
się prawdopodobnie do starosty łęczyckiego Piotra Kmity pełniącego
do 1409 roku urząd kasztelana lubelskiego.
Naprzeciw konnego
wizerunku Jagiełły znajduje się napis fundacyjny. Całkowicie
zniszczony w partii początkowej, czytelny jest jedynie w sześciu
ostatnich wierszach. Zachowany fragment pozwala na odczytanie daty
powstania malowideł i imienia ich twórcy. Dekoracja lubelskiej
kaplicy została ukończona w dzień św. Wawrzyńca (10 sierpnia)
1418 roku. Twórca malowideł nosił imię Andrzej.
W programie
malarskim kaplicy ważne miejsce zajmują ornamenty. Najczęściej
stosowane motywy to palmeta lub wić półpalmetowa, falista bądź
łamana wstęga, plecionka, karpia łuska, pawie oczka, serca, a
także ornamenty roślinne, wśród których zwracają uwagę kwiaty
o malowniczych kielichach.
Zasłona, wywodząca
się ze świątyni Salomona, pełni funkcję dekoracyjną
symbolizując jednocześnie granice między światem doczesnym i
wiecznym. Zmieniające się barwy fałd, wywołują iluzję ruchu.
Dekorację lubelskiej kaplicy wykonano w technice fresku, polegającej na nanoszeniu roztartych z wodą barwników na mokrą zaprawę wapienną z zawartością ciętych włókien lnu i słomy. Malarze przygotowywali każdorazowo ilość zaprawy potrzebną do wykonania dziennej partii. Rysunek kompozycji malowano jasną ochrą, wzmacnianą miejscowo poprzez rycie linii w świeżym tynku. Spośród naturalnych pigmentów stosowano: biel świętojańską, azuryt, malachit, węgiel drzewny, jak również glinki żelazowe w odcieniach ugrów i czerwieni. Końcowym etapem prac było pozłacanie nimbów i szczegółów szat.
Konserwacja polichromii wzięła początek w 1899 roku. Malarz Józef Smoliński odkrył fragment kompozycji fundacyjnej na wieżyczce stanowiącej odbudowę schodów wiodących na galerię. Po kilku latach przybyła do Lublina Carska Komisja Archeologiczna z Petersburga, Piotr Pokryszkin i Mikołaj Pokrowski odbili większość tynków w prezbiterium. Kolejne prace konserwatorskie przeprowadzono przy współudziale Lubelskiego Koła Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości pod kierownictwem prof. J. Makarewicza. W pracach brali udział malarze Stanisław Matejko i Władysław Rupa. W latach 1917-1918 usunięto pozostałości tynków, powierzchnię oczyszczono a ubytki zalitowano. W 1918 roku prace konserwatorskie kontynuował lubelski konserwator Jerzy Siennicki. W latach 1919-1923 konserwacją kierował Edward Trojanowski z Warszawy.
Podczas okupacji niemieckiej i w latach powojennych malowidła w kaplicy uległy znacznej destrukcji. W latach 1954-1959 przeprowadzono kolejną konserwację przy udziale Pracowni Konserwacji Zabytków w Warszawie, jednakże niekorzystne i zmienne warunki klimatyczne pogorszyły stan fresków. Doszło do licznych wysoleń, które doprowadziły do osypywania się tynku wraz z warstwą malarską. W latach 1966-1974 przeprowadzono prace poprawiające stan techniczny budynku - m.in. wymieniono okna i skontrolowano warunki klimatyczne wnętrza. Zabiegi te umożliwiły przeprowadzenie kolejnych prac konserwatorskich przy udziale Stanisława Stawickiego, Marii Milewskiej, Leona Bartnika i Magdaleny Gawłowskiej przy współpracy Krystyny Durakiewicz, głównego konserwatora Muzeum Lubelskiego. W latach 1976-1995 oczyszczono powierzchnię z nalotów soli, usunięto zmienione kolorystycznie lub zbyt szerokie retusze, a także większość rekonstrukcji.
Kaplicę udostępniono zwiedzającym w kwietniu 1997 roku, po blisko stu latach od odkrycia fresków przez Józefa Smolińskiego.
Opracowanie: Monika Śliwińska
Urszula Gulbińska-Konopa, Magdalena Ślifirz
Koziarska–Kowalik J., Kaplica zamkowa w Lublinie, Lublin 1997.
Różycka–Bryzek A., Freski bizantyńsko–ruskie fundacji Jagiełły w
kaplicy Zamku Lubelskiego, Lublin 2000.
Walicki M., Malowidła ścienne kościoła Św. Trójcy na Zamku w Lublinie, [w:]Studia do dziejów sztuki w Polsce, t. III, Warszawa 1930, str. 1- 92.
|